بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

کؤچورندن

اثر باره ده : بو کیتابچا آذربایجانین تاریخچی عالیمی رحمتلیک پروفسور ضیاء بنیادووون یازدیغی " آذربایجان9-7 ینجی عصرلرده" کیتابینین 5- ینجی فصلی- آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی- دیر. بو کیتاب جبار جباروو و حسن علی زاده طرفیندن روس دیلیندن آذربایجان تورکجه سینه ترجومه ائدیلمیش و شرق – غرب نشریاتی طرفیندن 2007 –ینجی ایلده باکی دا یاییلمیشدیر.

بیزده همین نشرین اساسیندا "بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی" آدلی کیتابچانی ترتیب وئردیک. بو فصلی تورک الیفباسینا کؤچوررکن متنین اصلینه صادیق قالاراق اونو ال دیییلمه میش سیزلره تقدیم ائدیریک. تلفظ جهتیندن آنلاشیلماز اولان بعضی کلمه لرین تلفظون لاتین گرافیکاسی ایله []دیرناق ایچینده گتیردیک . مولفین سطیرلر آراسیندا وئردیگی ایضاحات اصل متنده () پارانتز ایچینده و ئریلمیشدیر بیزده همین ایشی تکرار ائتدیک. آنجاق دیرناق ایچینده ده بعضی چتین سؤزلرین آنلامینی و یا بیر پارا قیسا معلومات کؤچورنین طرفیندن آرتیریلدی. امانتدارلیغی یئرینه یئتیرمک اوچون خاطیرلاتمالی ییق دیرناق ایچینده اولان بعضی معلومات کیتابین تورکجه ترجومه سینده (باکی 2007 ) موجود ایدی بیزده اونلاری عینا اؤز الیفبامیزا کؤچوردوک .بو اثر ایمکان داخلینده گونئی آذربایجاندا تشکیل اولونان بیرینجی و ایکینجی تورک دیلی اورتوقرافی سمینارینین آلدیغی قرارلار اساسیندا یاییلیر.

بو کیتابدا ایشلنیلن لاتین کؤکلو سای لار

1

I

4

IV

7

VII

10

X

13

XIII

2

II

5

V

8

VIII

11

XI

14

XIV

3

III

6

VI

9

IX

12

XII

15

XV

مؤلف حاقیندا(ضیاء بونیادوو کیم دیر؟)

(بو بؤیوک عالیمین بیوقرافی حاقیندا- اونون شانینه یاراشان-کیتاب و یا مقاله تاپا بیلمه دیکدن adam.az" " عنوالی سیته دن قیسا و ییغجام صورتده اولان اوندان بیر بیوقرافی عینا نقل ائدیلیر.عالمین شکیلی ده آدی چکیلن سیته دن گؤتورولوبدی.)

"ضیاء موسی اوغلو بونیادوو[Ziya Musa oğlu Bünyadov] 1923-جو ایل دئکابرین 21-ده آستارا شهرینده آنا‌دان اولوب. اورتا مکتبی بیتردیکدن سونرا باکی پیادا قوشون‌لاری مکتبینه داخیل اولوب. 1942-جی ایلدن موحاربه‌نین سونونا کیمی جبهه‌ده ووروشوب. وزوود و جریمه‌لنن‌لر باتالیونونون کوماندیری اولوب. 18 یاشیندان ووروشان بونیادوو ایکی دفعه یارالانیب و کونتوزیا آلیب.

1945-جی ایلده 27 فئورال تاریخینده گؤستردیگی شجاعت‌لره گؤره اونا "سووئت اتفاقی قهرمانی" فخری آدی وئریلیر. موحاربه‌دن سونرا ضیا بونیادوو موسکوادا شرق‌شونا‌سلیق فاکولته‌سینی بیتیریر. 1954 - جو ایلده ایسه نامیزدلیک دیسسئرتاسیاسینی مودافعه ائدیب. بوندان سونرا اونا موسکوا یا دا سانکت-پئتئربورقدا قالیب ایشلمک تکلیف اولونور او ایسه "من آذربایجا‌نلی یام آنجاق باکیدا ایشله‌ییب یاشایاجاغام"- دئییر.

ضیاء بونیادوو باکی دؤولت اونیوئرسیتئتینده معلم کیمی درس دئمکدن باشلایا‌راق سوندا میللی علم‌لر آکادئمیاسینین ویتسئ پرئزیدئنتی و آکادئمیانین حقیقی عضوو پیلله‌سینه قالخیر. ایندیکی شرقشوناسلیق اینستیتوتو دا اونون آدینی داشیییر. عینی زاماندا 1970-جی ایلدن "آذربایجان ع .آ-نین خبرلری" ژورنالینین تاریخ، فلسفه و حقوق سئریاسینین باش رئداکتورو اولموش‌دور.59-1958-جو ایللرده آ.د.و-دا درس دئمیش‌دیر.

بونیادوو 250-دن آرتیق اثر چاپ ائتدیرمیشدیر. 1980-جی ایلده او، دؤولت موکافاتینا لاییق گؤرولور. داها چوخ شؤهرت تاپمیش مونوقرافیا‌لاری - "آذربایجان VII-IX عصرلرده"، "آذربایجان آتابی‌لر دؤولتی" (1136-1225) "قافقاز آلبانیاسی تاریخیندن"، "خزر دنیزی عرب مخزلرینده"، "تورپاق مولکیتی وئرگی‌لری‌نین نؤع‌لری: وئرگی‌لر و خارزمشاه‌لارین وئرگی ییغیمی" (1097-1203) و س. علمی اثرلرین مؤلفی‌دیر.

ضیاء بونیادوو هم ده شرق دیل‌لری‌نین بیلیجی‌سی کیمی گؤزل ترجومه‌چی ایدی. ض. بونیادووون اثرلری فرانسادا، عیراقدا، روسیادا، تورکیه‌ده و دونیانین بیر سیرا باشقا اؤلکه‌لرینده نشر اولونموشدور. او، دونیانین بیر سیرا عالیم‌لری‌نین اثرلرینی اینگیلیس، عرب، روس و تورک دیل‌لرین‌ن ترجومه ائتمیشدیر. او، پروفئسسور واسیم ممدلی ئو له بیرگه "قوران"نی آذربایجان دیلینه ترجومه ائتمیشدیر.

ضیاء بونیادوو؛ قیرمیزی بایراق، آلئکساندر نئوسکی، 2-جی درجه‌لی وطن موحاربه‌سی، قیرمیزی اولدوز اوردئن‌لری و مئدال‌لارلا تلطیف ائدیلمیشدیر.

21 فئورال 1997-جی ایلده ضیاء بونیادوو یاشادیغی ائوین قارشیسیندا قتله یئتیریلمیشدیر."

بیرینجی بولوم : آراندا سوسیال حرکات

VII عصرده میدانا گلیب پاو‌لیکیان حرکاتی آدی ایله مشهور اولان گئنیش آنتی‌فئودال حرکات اورتا عصرلرین چوخ اوزون سورن و ان کوتلوی بدعتچی حرکات‌لاریندان بیری ایدی. بو حرکات ایندی یه دک معلوم اولدوغو کیمی، بیر تک بیزانس ایمپئریاسی و ائرمنیستان تاریخینده دئییل، همچینین آلبانیا تاریخینده ده ایز بوراخمیش‌دیر کی، ایندی یه دک بو باره‌ده یالنیز اؤتری دانیشیلمیش‌دیر.

ایندی یه دک هئچ بیر تدقیقاتچی دئمه میش‌دیر کی، پاو‌لیکیان حرکاتینین میدانا گلمه‌سی آلبانیا ایله علاقه‌داردیر. یالنیزق.م.بارتیکیان قئید ائتمیش‌دیر کی، چوخ قدیمده پاو‌لیکیان‌لارین آدی "اناوزاق[ənuzaq] (؟) قافقاز آلبانیاسیندا دا" چکیلیردی .

ی.ائ.لیپشیس ، ست.ت.مئلیک-باخشیان ، آ.ق.ایوهاننیسیان ،ف.کوننیبیر و دیگرلری بئله ظن ائدیرلر کی، پاو‌لیکیان حرکاتی VIعصرده تؤرمیشدی، لاکین ق.بارتیکیان ماتئناداراندا اولان ایکی سند اساسیندا ثبوت ائدیر کی، بو حرکات VII عصرده میدانا گلمیشدیر. بو الیازما‌لاریندا آشکارا چیخاریلمیشدیر کی، ان قدیم بیر منبع‌ده: 706-707-جی ایللرده کی پارتاو (آلبان) کیلسه ییغینجاغینین قطعنامه‌سینده پاو‌لیکیان‌لارین آدی چکیلیر. قطعنامه‌نین تام متنی بئله دیر:

"موقدس قریقوریدن باشلایا‌راق، سیرا ایله اوتوز بیرینجی کاتولیکوس اولان ائرمنی کاتولیکوسو ایلیا زامانیندا چاغیریلمیش آلبان کیلسه ییغینجاغینین قایدا‌لاری و قطعنامه‌لری.

کئشیش میخاییل آلبانیا پاتریارخی تاختینا چیخان زامان‌لاردا اؤزونون آشاغیداکی هم تاخت‌لاری ایله: کاپالاک یئپیسکوپو ایوهاننئس، آمارا یئپیسکوپو سااک، خوشی یئپیسکوپو یئلیزار، مئسکوقمان یئپیسکوپو عیزرائل، مئسیرانک یئپیسکوپو زاخاری و گیردیمان یئپیسکوپو ایوهاکیم ایله اؤلکه‌میزین آبادلیغی و دینیمیزین پراووسلاو‌لیغی[ pravoslavlığıاینگیلیزجه:orthodoxy ] حاقیندادانیشیب راضیلاشمیشدیر.

بئله‌لیکله، من، شئروی - آپویپات پاتریکی، گیردیمان حؤکمداری و آلبان کنیازی، واراز قریقور پاتریکی و آلبان ایسپاراپئتی، بابی شاخرپئروزیان، واراز-کورداکیان نسلیندن یونساتاخیان نسلیندن روستوم، واراز-یوهانیان نسلیندن واهان، کارویان نسلیندن سومبات، قانکاریان نسلیندن ماخمات، راهاتیان نسلیندن‌ قریقور، هامگیتان نسلیندن پاتریک، واروکیان نسلیندن آرئوکو،مردانشاهیان نسلییندن شئروی، تامدیکیان نسلیندن ایپات وارتیش ائرمنی تاریخی‌نین 88-جی ایلینده بو قرارا گلدیک:

سیز خالکئدون بیدتی[Xalkedon bidəti] و یا مایراقوم باره‌سینده و یاپاو‌لیکیان‌لار باره‌سینده و یا قوهوم ایله کبین کسمک و یا عمومیتله، هر بیر مسئله حاقیندا هر هانسی بیر تدبیر گؤرنده هئچ کسین ایختیاری یوخدور کی، سیزین امرینیزه تابع اولماسین. اگر بیربئله‌سی چیخارسا، قوی اللهین غضبینه راست گلسین، سیز ده (اونو) اؤز ایراده‌نیزله موحاکیمه ائتمه‌یه وکیلسینیز و کنیازلاردان هئچ بیری‌نین حاقی یوخدور کی، بو ایشه قاریشسین؛ سیز قبول ائتدیگینیز قرارلارین اوستونده مؤحکم دایانین.

من، آپویپات پاتریکی[apoipat patriki]، گیردیمان حؤکمداری و آلبانیا کنیازی شئروی بوتون اؤز آزات‌لاریم ایله بو یازینین اوستونه اؤز مؤهورومو باسدیم".

VII عصرین آخیری - VIII عصرین اول‌لرینده عرب‌لر آلبانیادا اؤز حاکمیت‌لرینی هله قورمامیش اولسا‌لار دا، آلبانیا اوزرینه بؤیوک باج قویموشدولار. یئرلی فئودال‌لار، بو باجی وئرمکله علاقه‌دار اولا‌راق اؤز ضررلرینی اؤده مک اوچون اها‌لیدن ییغیلان وئرگی یوکونو داها دا آغیرلاشدیرماغا باشلایاندا اؤلکه‌ده خالق هیجانا گلدی کی، بو دا، عادتا اولدوغو کیمی نتیجه‌ده بیدعت حرکاتی کاراکتئرینی آلدی. بو حرکاتدان بیری پاو‌لیکیان حرکاتی ایدی.

گیردیمان یئپیسکوپو نئرسئسین (باکور) آلبانیا کنیازی بیرینجی وارازترداتین[Varaz-Trdatın] آروادی ایسپارما ایله سازیشه گلیب، ائرمنی کیلسه‌سیندن آیریلدیغینی خبر آلان کیمی ائرمنی کاتولیکوسونون جدی تشویشه دوشمه‌سی‌نین سببی بو ایدی کی، موختلیف بیدعت‌لر تئز یاییلا بیلردی. ائرمنی کاتولیکوسو ایلیا بو باره‌ده خلیفه عبدالملکه (685-705) خبر وئردی و اونون کؤمگی ایله آلبان کیلسه‌سینی قریقوریانلاشدیرماغا باشلاماغا مووففق اولدو. نئرسئس عذابلا اؤلدورولدو. ایسپارما زیندانا سالیندی.

لاکین فیکریمیزجه، کاتولیکوس ایلیا پاو‌لیکیان بیدعتینی آلبانیانین یالنیز حاکم یوخاری طبقه‌لری آراسیندا یاتیرماغا مووفق اولموشدور. گئنیش اها‌لی طبقه‌لری آراسیندا ایسه پاو‌لیکیان بیدعتی بؤیوک آنتی‌فئودال حرکات کاراکتئری آلدی و آلبان ویلایت‌لریندن گیردیمان و خصوصیله بالاساکان بو جهتدن آیریجا یئر توتدولار.

مووسئس خورئنسکی بو ایکی ویلایت اها‌لی‌سی‌نین هیجان و ناراضیلیغینی قئید ائتمیشدیر؛ او یازیر کی، "باخاساکان اؤلکه‌لرینده" بیر "یالانچی نظریه" چوخ یاییلمیشدی و گیردیمان وادیسینده ده "همین بیدعتین آردیجیل‌لاری" وار ایدی. بونو مویسئی کالانکاتوکلو[Moisey Kalankatuklu] دا تصدیق ائدیر.

ائرمنی کاتولیکوسو ایلیانین خلفی کاتولیکوس اودزونلو ایوهانن (717-728) "پاو‌لیکیان‌لارا قارشی" خصوصی مکتوب یازمیشدیر و بو مکتوب پاو‌لیکیان‌لاری پیسله میش دوین[Dvin] کیلسه ییغینجاغینین "32 قایداسینین" اساسینی تشکیل ائتمیشدیر:

"پاو‌لیکیان‌لار آدلانان موردار مسخنئ طریقتچی‌لرینه اؤز ائوینده یاتاق یئری وئرمک، یاخود اونلارا قوشولماق، اونلارلا اوتوروب-دورماق، صحبت ائتمک اولماز، عکسینه، اونلاردان تامامیله اوزاقلاشماق، ایرنمک و اونلارا نیفرت ائتمک لازیم‌دیر، چونکی اونلار شیطان بالاسی و ابدی آتشین کؤزرتی‌لری‌دیر؛ اگر بیری‌سی اونلارا قوشولوب اونلاری سئورسه و اونلارلا دوستلوق ائدرسه، بئله‌لرینه ایشگنجه و آغیر جزا وئرمک لازیم‌دیر، هم ده او قدر کی، اونلارین اعتیقادلاری ساغلام اولسون و مؤحکملنسین. اگر اونلار یئنیدن بئله عمل توتسا‌لار، امر ائدیریک، بئله‌لرینی وبا خسته‌لیگینه توتولان‌لار کیمی، خریستیان کیلسه‌سی عضو‌لریندن آییریب آتسینلار".

ست.ت.مئلیک-باخشیان، هابئله بیر سیرا دیگر ائرمنی‌شوناس‌لار بئله ظنن ائدیرلر کی، دوین ییغینجاغینین قطعنامه‌سینده آدلاری چکیلن پاو‌لیکیان‌لاردان "سونرا‌لار تهلوکه‌لی بیر قوه" کیمی بحث ائدیلمیر . لاکین گئووندون "تاریخ"ینده بو کیمی فیکیرلری رد ائدن معلومات واردیر. گئووند "گوناهکار اوغول‌لار”دان دانیشیر. ق.بارتیکیان بئله حساب ائدیر کی، بونلار آنجاق پاو‌لیکیان‌لار اولا بیلر. گؤرونور،پاو‌لیکیان‌لار 768-جی ایلده پارتاو کیلسه ییغینجاغینین قطعنامه‌لرینده آدی چکیلن بیدعتچی‌لردن عبارت‌دیر؛ همین قطعنامه‌ده بئله دئییلیر: "قوی کیلسه‌لرده مانعه‌سیز اولا‌راق وارداپئت‌لر (معلم‌لر) تعیین اولونسونلار کی، اللهین ایدراک تعلیمینه مانعچیلیک گؤستریلمه‌سین و کیلسه‌لری پوزان تفریقتچی بیدعت اونلارا سیرایت ائتمه‌سین".

عرب مؤلف‌لری‌نین وئردیگی معلوماتدا ائله حادثه‌لره و اینسان‌لار فعالیتینه تصادف ائدیریک کی، بونلار پاو‌لیکیان‌لارین فعالیتینه چوخ اوخشاییر. VIII-IX عصرلرده بئیلقان ایالتی‌نین اها‌لی‌سی عرب‌لره مؤحکم اطاعتسیزلیک گوستریردیلر: فیکریمیزجه، بو حال آلبانیادا بیدعتچی‌لرین، خصوصیله پاو‌لیکیان‌لارین بؤیوک فعالیتینین نتیجه‌سی ایدی. مثلا، بلاذری بیلدیریر کی، خلیفه ابوالعباس[سفاح؛ بیرینجی عباسی خلیفه سی]ین (750-754) حؤکمرانلیغی زامانی بئیلقان اها‌لی‌سی عصیان قالدیریب گیلاب قالاسینا گیرمیشدی؛ اونلارین باشچی‌سی کاباد ابن آصف البیلقانی ایدی. یعقوبی ده بو حادثه‌دن بحث ائدیر، لاکین علاوه ائدیر کی، "گیلاب قالاسینا چوخلو آوارا توپلانمیشدی" و بونلارین باشچی‌سی وارد ابن صفوان السامی ایدی. یعقوبی "آوارا‌لار" دئینده، گئووندون "گوناهکار اوغول‌لار” آدینی وئردیگی آدام‌لارا اوخشار اینسان‌لاری نظرده توتوردو.

داها سونرا یعقوبی بیلدیریر کی، خلیفه هارون الرشیدین (786-809-) دؤورونده بئیلقان اها‌لی‌سی، برده‌یه گلمیش خلیفه جانیشینین علیهینه یئنیدن عصیان قالدیردیلار.

"آغوان تاریخی"نین ک.پاتکانوو طرفیندن ائدیلمیش ترجومه‌سینه داخیل اولمایان بیر نئچه صحیفه‌سینده آشاغیداکی معلومات واردیر:“همین گون‌لرده (841/2-جی ایلده ) بالاکاناسیک بئیلقان‌لی‌لار (؟) گلدیلر و سیسان دزور و آماراس[ Sisan Dzor - Amaras] ماحال‌لارینی تالاییب ویران ائتدیلر، ابو موسی آدلانان یئسایی اونلارا قارشی قالخدی و اونلاری [تامامیله] ازدی.

م.م.آلتمان یازیر کی، "نامعلوم" بالاکانلی‌لارین "باسقینی حاقیندا دیگر منبع‌لرده معلومات یوخدور". سونراکی تدقیقات‌لار بو نتیجه‌نین دوزگون اولمادیغینی گؤستردی. بئله کی، منبع‌لردن بیز بیلیریک کی، عرب خیلافتینه قارشی خورمی‌لرین آزادلیق حرکاتینین رهبری بابک آلبان کنیازی سهل ابن سومبات و آبلاسادین و واساکین قوشون‌لاری ایله بالاساکان ویلایتیندن کئچه‌رک بیرلشمه‌یه گئدرکن ویلایت اها‌لی‌سی آراسیندا حددن آرتیق تؤیجو ییغدیق‌لاری اوچون، بالاساکانلی‌لار 8/827-جی ایلده بابکه قارشی عصیان قالدیردیلار. بو عصیان موفقیتسیز اولدو. م.کالانکاتوکلو بیلدیریر کی، 1/830-جی ایلدن بیرآز اول بالاساکانلی‌لار بئرجور ماحالینا و آرساخ (قاراباغ) ایالتی‌نین اورئاس، کارناکاش، خاکاری و تاپات کندلرینه هوجوم ائتدیلر، لاکین بابکین کومگی ایله ایستئپانوس آبلاساد طرفیندن دارماداغین ائدیلدیلر".

1/830-جی ایلده آبلاساد اؤلدورولدوکدن سونرا بالاساکانلی‌لار یئنیدن عصیان قالدیریب قوروزو توتدولار و اورادا اؤز مؤوقع‌لرینی مؤحکملتدیلر. م.کالانکاتوکلونون دئدیگینه گؤره، بالاساکانلی‌لار بو دفعه آلبانیانین آشاغیداکی ویلایت‌لرینی 12 ایل عرضینده ال لرینده ساخلامیشلار: وئرین وایکونیک، بئرجور، سیساکان (و کوتاک)، میوئ (خاباند)، آماراس، پازکانک، مخانک و تریقاوار.

یالنیز 12 ایل کئچن‌دن سونرا، تقریباً 2/841- ینجی ایلده "آبلاسادین آدام‌لاری اونون قاتیلینی توتوب ایشگنجه ایله اؤلدوردولر. آبلاسادین قارداشی اوغلو، ابو موسی آدلانان یئسایی دینجلیک سئون بیر کیشی ایدی؛ او بو ویلایت‌لری اله کئچیردی و هامی یا حؤکمرانلیق ائتدی. یئنه همین ایلده بابان (بابک) ایراندان آراز چایینی کئچه‌رک، آماراس ویلایتینده دوشرگه سالدی".

لاکین قوروز قالاسی یاناشیلماز اولدوغوندان، بابک اونو آلا بیلمه‌دی، بونا گؤره ده محاصره‌ده اولان‌لارا "صولحدن دانیشماغا" باشلادی. بالاساکانلی‌لاری تسلیم اولماق اوچون دیله توتا بیلمه‌ین بابک بززه قاییتدی و سرکرده‌لردن روستومو اؤز یئرینده قویوب امر ائتدیکی، "قالا ایله ووروشماسین، عکسینه، اونلاری (بالاساکانلی‌لاری) خوشلوقلا اطاعته جلب ائتسین". لاکین روستوم[Rostom] بابکین امرینی یئرینه یئتیرمه‌ییب قوروز قالاسینا هوجوم ائتدی، اوندا "قالانین مردلری [اها‌لی‌سی] ایران اوردوسونو (یعنی بابکین اوردوسونو) بؤیوک مغلوبیته دوچار ائتد‌یلر".

شوبهه‌سیز، "آغوان تاریخی"نین نشر ائدیلمه میش پارچاسیندا آدی چکیلن و 1/840- -جی ایلده یئسایی ابو موسی طرفیندن دارماداغین ائدیلن بالاکاناسیک ایله 1/830-ینجی ایلده عصیان قالدیران بالاساکانلی‌لار – عینی آدام‌لاردیر. بوندا هئچ بیر شوبهه اولا بیلمز و بیز یالنیز بیر مساله نی آیدینلاشدیرمالیییق: بس بو بالاکاناسیک کیم‌لردیر؟

ب.ف.مینورسکی یازیرکی، بالاکاناسیک آدینی بئیلقان آدی ایله علاقه‌لندیرمک ایمکانی اونو چوخ هوسلندیریر، لاکین او، پایتاکاران(ائرم. ایالت آدی) ایله بئیلقان آراسیندا فیلولوژی عینیت اولدوغونا تامامیله یقینلیک حاصیل ائتمه میشدیر. لاکین داها سونراکی منبع ایله تانیش اولدوقدا ب.ف.مینورسکی‌نین شوبهه‌لری آرا‌دان قالخیر. ایستئپاننوس اوربئلیان بیلدیریر کی، "بالاساکان ویلایتی‌نین اها‌لی‌سی بابانا تابع اولماقدان بویون قاچیرتدیلار، بونا گؤره ده او، آلبا‌نلی آبلاسادین کومگی ایله ویلایتی رحمسیزجه‌سینه تالاییب ویران ائتدی، حتی قادین و معصوم اوشاق‌لاری قیردی". هرچند ب.ف.مینورسکی بئله حساب ائدیر کی، اوربئلیان بو مساله‌ده سهو بوراخا بیلر، لاکین بونا باخمایا‌راق، او اینکار ائتمیر کی، بالاساکان ایله بئیلقانین یئری بیر-بیری ایله دوز گلیر. دئییلن‌لره بونو دا علاوه ائتمک اولار کی، "ائرمنیستان جوغرافیاسیندا، پایتاکاران، موغان چؤلونده کی بالاساجان اولان یئرده گؤستریلمیشدیر".

بئله‌لیکله، بالاساکا‌نلی‌لار و یا بالاساکاجیک (بئیلقانلی‌لار) بئیلقان و یا پایتاکاران اها‌لی‌سی ایدی. بابکین آبلاساد، سهل و یئسایی ابو موسا ایله اتفاق باغلامیش اولماسینا باخمایا‌راق، بو ویلایتین اها‌لی‌سی بابک علیهینه عوصیان قالدیردی، چونکی بابک، اؤز فعالیتی‌نین محض بو دؤورونده، خورمی‌لرین خیلافتدن قوپاریب آییردیقلاری چوخ گئنیش اراضی اوزرینده تأثیرلی نظارت حیاتا کئچیرمک اقتداریندا دئییلدی.

همین بالاساکانلی‌لار و یا بئیلقانلی‌لار - پاو‌لیکیان اولا بیلردیلر؛ چونکی اونلار IX عصرین اورتالارینا دک ائله جدی بیر قووه ایدی‌لر کی، ایستر بابکین موتفیق‌لری اولان یئرلی کنیازلار، ایسترسه خیلافت اونلارلا حسابلاشما‌لی اولوردولار.

سونرا‌لار، احتیمال کی، پاو‌لیکیان‌لارین هامی‌سی و یا بیر حیصه‌سی قیریلیب توکنمک و یا موسلمانلاشدیریلماق تهلوکه‌سی‌نین تأثیری آلتیندا بئیلقاندان بیزانسا کؤچه بیلردی، آز حیصه‌سی ایسه ایسلام دینینی قبول ائده‌رک، آسسیمیلیاسیایا معروض قالمیشدی. بونو آشاغیداکی فاکت تصدیق ائدیر: دئ قویئ کودامانین اثرلرینی نشر ائدرکن، اونا معلوم اولمایان بیر دینی طریقتین آدینا راست گلمیش و اونون ترانسکریپسیاسینی نایلاکانی و یا نایکالانی شکلینده وئرمیشدی. لاکین لئ ایسترئنج بو طریقتین آدینی بایلاکانی شکلینده اوخوماغی تکلیف ائتدی، قویئ ده درحال بونونلا راضیلاشدی. معلوم اولدو کی؛ بو طریقت پاو‌لیکیان‌لار طریقتی ایدی و کودامانین اثرینده اونلارین آدی "بایلاکانی"، یعنی بئیلقان‌لی‌لار شکلینده ایدی . بوندان علاوه، مسعودی موختلیف خریستیان کیلسه‌لریندن دانیشارکن "بایلاقانی" (البیالیقه) ده اولدوغونو قئید ائدیر وگؤستریرکی، بو‌نلارین حتی آبریک قالاسی آدلی اؤز پایتاخت‌لاری وار ایدی. باشقا بیر اثرده یئنه ده مسعودی بئله معلومات وئریر: بایلاکانی (بیالیقه) طریقتی و اونون تعلیمیندن دانیشاق. بو طریقت خریستیان‌لارلا آتش‌پرست‌لر آراسیندا اورتا بیر یئر توتور. حاضیردا اونلار کؤچموشلر و یونان میلتی ایچریسینده یاشاییرلار".

بیزانسدا یئرلی حاکمیت اورقان‌لاری طرفیندن سیخیش‌دیریلان پاو‌لیکیان‌لار عرب قوشون‌لارینین ایشغال ائتدیگی اراضی یه کئچدیلر و یالنیز پاو‌لیکیان قالا‌لاری توتولدوقدان و مئلیتئنانین عرب امیری عمر بن عبدالله اوزرینده غلبه چالیندیقدان سونرا پاو‌لیکیان‌لارین بیر حیصه‌سی بیزانسلی‌لار طرفیندن فراکیا و کونستانتینوپولا کؤچورولدولر.

بئله‌لیکله، آلبانیادا گیردیمان و بئیلقانی (بالاساکان، پایتاکاران) پاو‌لیکیان‌لارین وطنی حساب ائتمک لازیمدیر. یقین، بو ویلایت‌لر اوزون زامان، هم یئرلی فئودال‌لارا، هم ده یاد ائللی باسقین‌لارا قارشی قودرتلی خالق حرکاتینین مرکزی اولموشدور.

آردی وار ...

۲۹ ینگج(سرطان) ۱۳۹۰