بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی (2)
آذربایجاندا و قونشو اؤلکه‌لرده عباسی‌لر خیلافتی‌نین آغا‌لیغینا قارشی خالقین گئنیش آزادلیق حرکاتی اولان خورمی‌لر حرکاتینین میدانا گلمه‌سی‌نین دقیق تاریخی ایندی یه دک معین ائدیلمه میش‌دیر. طبری آذربایجاندا خورمی‌لر حرکاتینین ب.ائ. 9/778-جو ایلینده باشلادیغینی گؤستریر . بو حرکاتی دوروست خاراکتئریزه ائتمک اوچون "خورم" و یا "خورمدین" تئرمینینی تصدیق ائتمک لازیم‌دیر.
"خورم" آدینین منشایی حاقیندا منبع‌لرده اوچ روایت واردیر. بونلاردان ان قدیمی IX-X عصرلر مؤلف‌لری‌نین سؤیلدیگی روایت‌دیر؛ اونلارین دئدیگینه گؤره، بو سؤز اردبیلین یاخینلیغیندا اولان خرم یاشاییش منطقه‌سی‌نین آدیندان گؤتورولموش‌دور. بو عنعنه نی مسعودی، یاقوت و صادیق الایصفاهانی داوام ائتدیرمیش‌لر. اونلارا ایستیناد ائدن آ.موللئر "خورم" تئرمینی‌نین بئله ایضاحینی دوزگون حساب ائتمیشدیر ف.هیتتی. د.مارقولیوس س.نفیسی وان فلوتئن ده عینی فیکره طرفدار چیخیرلار.
دیگر منبع و تاریخچی‌لرین عنعنوی تصووورلری بونا قارشی چیخماسایدی، "خورم" تئرمینی منشایی‌نین بو جور تفسیرینده عاغلاباتمایان هئچ بیر شئی اولمازدی.
باشقا بیر روایته گؤره، کئف چکن و عیاشلیق ائدن آدام‌لارا "خورم" دئییلیردی. بو حالدا "خورم" سؤزو "شن"، "شاد"،"شهوت‌پرست" و ی.آ. معناسیندا باشا دوشولوردو. بو عنعنه‌یه بیز سمعانی ده تصادف ائدیریک: "خرم-خ - اوستونده ضمه، ر – اوستونده فتحه و تشدید، آخیریا دا میم. اونلارین دینی بوندان عبارت‌دیر کی، اونلار ایسته دیک‌لری و یا آرزو ائتدیک‌لری هر ایشی گؤرورلر. اونلارا بو آدی اونا گؤره وئرمیشلر کی، اونلار قاداغان (حرام) نه اولدوغونو بیلمیرلر و شرابی، قادین‌لارلا یاشاماغی و فایدا‌لی اولوب نشئه وئرن هر شئیی خئییرلی (حالال) حساب ائدیرلر".
اورتا عصرلرین مؤلف‌لری مزدکی‌لره و اونلارین خلف‌لری اولان خورمی‌لره ایسناد وئردیک‌لری "آروادلارین عومومیلیگی" فیکرینی ایفراطت عیاشلیغین ایفاده‌سی حساب ائدیردیلر. مطهر المقدسی دئییر کی، اونلارین (خورمی‌لرین) ایچری‌سینده بیز ائله‌لرینی تاپدیق کی، اونلار قادینلارین عمومیلیگینه یالنیز اؤز راضیلیغی ایله یول وئریردیلر و اونلار روحا ذؤوق وئرن هر شئیدن ایستیفاده ائدیردیلر، آنجاق بو شرطله کی، بوندان هئچ کسه زیان توخونماسین" . ابو مظفر ایسفراینی یازیر: "اون بیرینجی قروپو خورمی‌لر تشکیل ائدیر، اونلار دا ایکی طریقته بؤلونورلر؛ بیری ایسلامین میدانا گلمه‌سین‌دن اول وار ایدی و مزدکی‌لر آدلانیردی. اونلار اؤز آرا‌لاریندا یاخین قوهوملا ائولنمه‌یه یول وئریردیلر. دئییرلر کی، املاک و قادین مساله‌سینده اونلارین هامی‌سی شریکدیلر. انوشیروان اؤز شا‌هلیغی دؤورونده اونلاری محو ائتمیشدیر.
خورمی‌لرین ایکینجی طریقتی ایسه ایسلام دؤولتینده میدانا گلمیش‌دیر. بونلار "بابکی‌لر و مزیری‌لردیر. بو طریقتی موحمیره و بابکیه آدلاندیریرلار، یعنی بابک خورمی آدلی بیر آدامین آردیجیل لاری، آذربایجاندا میدانا گلن بو آدامین (بابکین) آردیجیل‌لارینین سایی آرتیردی. اونلارین هامی‌سی یاخین قوهوملا ائولنمه‌یه یول وئریرلر". سونرا ایسفراینی دئییر: "هر ایکی جینسدن اولان بابکی‌لر ایلین بیر گئجه‌سینده او داغین باشیندا توپلانیرلار، موسیقی و شرابلا هر جور پیس عمل توتورلار. سونرا ایشیغی و اودو سؤندورورلر و اونلاردان هر بیری پوشک ایله اونا دوشن قادین‌لاردان بیری‌نین یانینا گئدیر".
ابوفرج ابن الجوزی خورمی‌لر حاقیندا بئله یازیر: "خورم خاریجی (عرب دیلی اوچون) بیر سؤزدور. بو سؤز اینسانین دیقتینی جلب ائدن خوش و ماراقلی شئی‌لری گؤسترمک اوچون ایشلنیر. بو سؤزون معناسی: اینسانین هر هانسی ذؤوق و شهوته اویماسی، هابئله جمعیتده هر جور رفتار نورما‌لارینا اعتینا‌سیزلیق گؤسترمه‌سی و دینی قانون‌لارین یوخ ائدیلمه‌سی دئمک‌دیر. مزدکی‌لری بو آدلا چاغیریردیلار. مزدکی‌لر ماق (آتش‌پرست) اولوب، قبادین دؤورونده میدانا گلمیشدیلر، قادینلا یاخینلیغا و قاداغان ائدیلن هر ایشه یول وئریلدیگی عقیده‌سینده ایدیلر. خورمی‌لرین گؤردوگو ایشلر ده عینیله مزدکی‌لرده اولدوغو کیمی ایدی".
ابن الاثیر بئله یازیر: "اونلارین (خورمی‌لرین- ) کیشی‌لری اؤز آنا‌لاری، باجی‌لاری و قیزلاری ایله آرواد کیمی یاخینلیق ائدیرلر، بونا گؤره ده اونلارا خورم آدی وئرمیشلر".
"خورم" سؤزونه "عیاش" و ی.آ. معناسی وئریلن ایضاحاتی عرب مؤلف‌لریندن گؤتورن ایلک آوروپا‌لی تدقیقاتچی آلمان عالیمی ق.فلوگئل ایدی؛ اونون واسطه‌سیله بو ایضاحات، بابک و خورمی‌لردن بحث ائدن،دئمک اولار، بوتون تدقیقات‌لارا کئچمیش‌دیر. ق.فلوگئل یازیر: "خورمیه" - اولجه‌دن فارس سؤزو اولوب خرم "شن"، "آیدین"دئمک‌دیر (خورمی - شنلیک، آیدین‌لیق؛ بورادا، البته، سیرتیق، سربست کیمی باشا دوشولور، بونلارین معناسی همین آدلاری داشییان‌لارا عایید ائدیلیر). اونون عربلشدیریلمه‌سی داها موناسیب اولدو، چونکی سؤزون یازیلیشی عرب‌لر اوچون اونون طرفدارلارینین تعلیمی‌نین یارامازلیغی دئمک ایدی کی، بو دا "فیهریست" سؤزلرینده بئله ایفاده اولونور: "هم ده اونلاردا (خرمی‌لرده) آروادلار عمومی‌دیر. اودور کی، آدام‌لار اونلاردان (کیشی‌لردن.) هئچ بیرینه باشقاسینین آروادی ایله یاخین اولماغی قاداغان ائتمیرلر".
آ.موللئر سؤزون بئله باشا دوشولمه‌سی علیهینه چیخیب دئییر کی،“فلوگئلین هئچ بیر ایضاحات وئرمه‌دن - فارس سؤزو جهوررامchurram اوچون ("شن") دئمه‌سی اؤزونو گؤسترمک ایسته‌ین بیر مکتبلی جاوابین‌دان باشقا بیر شئی دئییلدیر. یالنیز "شنلیک" تئرمینی "سیرتیق" و "حیا‌سیز" سؤزلری‌نین عونصورو کیمی اساس تون اولا‌راق ان یئنی ژارقوندا "کئف اهلی کومپانیاسی" معناسیندا دا قبول ائدیله بیلر. لاکین آ.موللئر ق.فلوگئلین فیکرینی رد ائتمکله برابر، خرمی‌لرده آروادلارین عومومیلیگی حاقیندا بعضی عرب مؤلف‌لرین وئردیگی معلوماتا اینانیر و بو عومومیلیگی برابرچیلیک کومونیزمینین با‌شلیجا تعلیمی حساب ائدیر.
خورمی‌لره بو جور باخیش طرفدارلاری عالیم‌لر آراسیندا دا تاپیلیر. ائرمنی تاریخچی سی لئو بئله دئییر: "علمده قدیم و یا ایبتیدایی کوممونیزم آدلانان مولکیت فورماسی بو ایجما‌لاردا (خورمی ایجما‌لاریندا) حیاتا کئچیریلمیشدی و بونون با‌شلیجا علامت‌لریندن بیری قادینلارین وعمومیلشدیریلمه‌سی ایدی". و.میور خیلافت حاقیندا یازدیغی اساسلی اثرینده دئییر کی، بابکین غریبه بیر دینی وار ایدی؛ بو دین یاخین قوهوملا ائولنمگی، روحون کؤچوب گئتدیگی فیکرینی (تناسوخ) و شرق میستیکاسینین دیگر پرینسیپ‌لرینی تبلیغ ائدیردی. و.میور دئییر کی، "خورمیه" و یا "شهوت‌پرست‌لر" تئرمینی ده بورا‌داندیر . وئللهاوزئن ده بئله حساب ائدیر کی، "خورمیزم - اخلاقسیزلیق‌دیر".
آمئریکا عالیمی ائ.رایت، مطهر المقدسی یه ایستیناد ائده‌رک قئید ائدیر کی، خورمی‌لر جینسی علاقه‌لرده پیسه-یاخشییا باخمیرلار، آنجاق قادینلارین ایجازه‌سی ایله. "محض بو جهت، یعنی، "جینسی علاقه‌ده پیسه-یاخشییا باخماماق" خورمی‌لری تنقید ائدن‌لر آراسیندا ایستئهزا و نیفرت واسطه‌سی اولموش‌دور". وان فلوتئن دئییر کی، "خرم"تئرمینی‌نین "شهوت‌پرست" کیمی ترجومه ائدیلمه‌سی بونا سبب اولموش‌دور کی، خورمی‌لردن غیر-معین یئنی بیر دین طرفدارلاری کیمی بحث ائدیرلر و اونلاری ائله گؤستریرلر کی، گویا اونلار شهوت‌پرستلیک دینیندن باشقا هئچ بیر دین بیلمیرمیشلر.
خورمی‌لرین قادین‌لاری عمومیلشدیردیگی فیکرینده اولان تدقیقاتچی‌لارین نؤقطه-نظرینه ی.آ.ماناندیان دا شریک‌دیر؛ او دئییرکی، “عصیانچی‌لار (خورمی‌لر) املاکین و آروادلارین عمومی اولماسینی طلب ائدیردیلر".
عرب خیلافتی‌نین ایجتماعی -ایقتصادی تاریخینه داییر بؤیوک بیر اثرین مؤلفی اولان مصر تاریخچی‌سی حسن ابراهیم حسن خلیفه‌لرین و اونلارین اطرافینداکی‌لارین معنوی صافلیغی و تمیزلیگینی گؤسترمک،اونلاری تاریخ قارشیسیندا تمیزه چیخارماق آرزوسو ایله خیلافتین بوتون دوشمن‌لرینی، او جمله‌دن بابک و خورمی‌لری لکه‌له‌ین تدقیقاتچی‌لاردان بیریدیر.
"خورم" تئرمینینی اخلاقسیزلیقلا علاقه‌لندیرن عنعنه‌ده فئودال و بورژووا مؤلف‌لری‌نین علمی و سیاسی محدودلوغو و صینفی غرضکارلیغی نظره چارپیر. ایگیرمی ایلدن آرتیق بیر مدت عرضینده خیلافته قارشی مردلیکله چوخ چتین آزادلیق موباریزه‌سی ائدن خورمی‌لری کئفجیل قارا جماعت، "کئف ایچینده پوزغون حیات سورن" آدام‌لار حساب ائتمک اولماز. بو باره‌ده هله آ.مویلئر دئمیشدی و تأسف کی، اونون بو سؤزلرینه لازیمی دقت وئریلممیشدی. سرخوشلوغا،پوزغونلوغا و اخلاقسیزلیغا یول وئرن هر بیر آزادلیق حرکاتی اولجه‌دن تئزلیکله پوزولماغا محکوم اولاردی.
بوندان علاوه، یوخاریدا قئید ائدیلمیش‌دیر کی، ایسفرای‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره، خورمی‌لرده "آروادلارین عومومیلیگی" جمعی "ایلین بیر گئجه‌سینده" اولوردو.
حقیقتده بو مساله‌یه علمی نؤقطه-نظردن باخیلماسی بو جهتی قئید ائتمگی طلب ائدیر کی، ایبتیدایی قروپ نیکاحینین دینی قالیق‌لاری رسمی دینی، ائتنیک و حقوق نورما‌لاری پرده‌سی آلتیندا و بو پرده‌یه باخمایا‌راق، بوتون اؤلکه‌لرین خالق‌لاریندا موشاهیده اولونموشدور.
آنتیک دؤور مؤلفی بیلدیردیگی کیمی، هله قدیمده قافقاز داغ‌لاریندا کؤهنه عادته گؤره ایلده بیر دفعه قروپ حالیندا جینسی علاقه‌لر اولوردو. اولا بیلر خالق آراسیندا بو عنعوی دینی حادثه مزدکی‌لر، سونرا ایسه خورمی‌لر حرکاتینین گئدیشینده رسمی دین‌لرین (مزدکی و سونرا ایسلام) اؤرتوگو آلتیندان چیخمیش‌دیر و بونا گؤره ده XI عصر مؤلفینه "ایلین بیر گئجه‌سینده" باش وئرن بیر حادثه شکلینده گلیب چاتمیش‌دیر کی، بو دا اصلا "آروادلارین عمومی‌لیگی" اولا بیلمز.
مزدکی‌لر و خورمی‌لر حرکاتی حاکم صینیف‌لره، خورمی‌لر حرکاتی ایسه علاوه اولا‌راق خیلافته قارشی یؤنلدیلمیشدی، مزدکی‌لر و و خورمی‌لر "املاکی شریک اولان‌لار" کیمی مشهور ایدیلر. بونا گؤره ده همین صینیف‌لرین منافعینی ایفاده ائدن مؤلف‌لر (فئودال و بورژوا خصوصی مولکیتینی مدافعه ائدن لر) مزدکی‌لره و خورمی‌لره پوزغون حیات درسی و "آروادلارین عمومی‌لیگی" کیمی فیکیرلر ایسناد وئریردیلر. حال بوکی فاکت‌لار گؤستریر کی، نه مزدکی‌لرده، نه ده خورمی‌لرده بونلارین هئچ بیری اولمامیشدیر.
بیر حالدا کی، بو بئله‌دیر، "خورم" تئرمینی‌نین منشاینی"پوزغونلوق" و ی.آ. آنلاییشی ایله علاقلندیرمه‌یه هئچ بیر اساس یوخدور.
اینگیلیس عالیمی ج.سئلل خورمی‌لرین ایدئولوگیاسی و دینی حاقیندا قطعی بیر فیکری ایره‌لی سورمه‌ییب دئییر: "هیجری 201 (17/816)-جی ایلده بابک اؤزونو پیغمبر اعلان ائتدی: اونون "هوررمی" و "خورم دینی"آدلانماسی اونا گؤره‌دیر کی، آذربایجاندا خورم آدلی یئردن چیخمیش‌دیر، یا دا اونا گؤره‌دیر کی، خورم سؤزو ایله ایفاده ائدیلن شن بیردین تاسیس ائتمیشدیر. من اونون نه کیمی بیر احکام تبلیغ ائتدیگینی تاپمامیشام، لاکین دئییرلر کی، او، سونرا‌لار آسیادا معلوم اولان دین‌لرین هئچ بیرینی بیلمیردی".
نهایت، "خورم" تئرمینی‌نین منشایی حاقیندا ایر‌لی سورولن اوچونجو عنعنوی روایت بو تئرمینی مزدکین آروادینین آدی ایله علاقه‌دار ائدیر. بو تصووور آنونیم "مجمل-التواریخ والقصص"واردیر. نظام - الملک ده بو تصوورو بئله عکس ائتدیرمیش‌دیر: "مزدکین آروادی و فاده‌نین قیزی خورمه ایکی آداملا مدایندن قاچیب رئی محلینه گلمیشدی و اورادا آدام‌لاری اؤز ارینین دینی تعلیمینه دعوت ائدیردی؛ موختلیف جماعت بو دینه داخیل اولدو و آدام‌لار اونلاری خوررمدینلی آدلاندیردی‌لار". XII عصرین آنونیم مؤلفی قئیدائتمیش‌دیر کی، خورمی‌لرین اساسی بیرینجی قبادین (448-511) واختیندا دوغروسوایسه "مؤبئدان مؤبئد مزدک ابن بامدادین واختیندا" .قویولموش‌دور. یئنه همین مؤلف بئله گومان ائدیر کی، بیرینجی خسرو انوشیروان مزدکی‌لری قیراندان سونرا مزدکین آروادی رئ-ین شیمال-غرب رایونوندا (آذربایجاندا) گیزلنرک جزا‌دان خلاص اولوب خالقی مزدک دینینه دعوت ائدیردی. "بوندان سونرا اونلاری (مزدکین آردیجیل‌لارینی) خوررمدینلی لر و یا خورمی (یعنی خورمی دینی‌نین طرفدارلاری) آدلاندیرماغا باشلادیلار".
"خورم" تئرمینی‌نین ایضاحینداکی موختلیفلیک و ثبوتسوزلوق گؤستریر کی، بو مسئله‌نین حلی قطعی اولا بیلمزدی. مساله نی علمی صورتده حل ائتمک اوچون چیخیش نوقطه‌سی اولا‌راق آشاغیداکی احتیما‌لی ایر‌لی سورمک ایستردیک. X-XIII عصرلرین منبع‌لرینده دفعه‌لرله بیلدیریلیر کی،مزدکی‌لر و خورمی‌لر آتش‌پرست اولموش‌لار. مطهر المقدسی بونو بئله دئییر: "خورمی‌لر ماق‌لارین بیر گؤزودور" .سمعانی‌نین دئدیگینه گؤره: "اونلار (خورمی‌لر) قبادین دؤورونده میدانا گلن مزدکی‌لره اوخشاییرلار. بونا گؤره قبادین اوغلو انوشیروان اونلاری قیرمیشدیر. اونلارا مزدکی آدی وئردیک‌لری معنادا بونلاری دا خورمی آدلاندیرمیشلار. ابو منصور بغدادی بیلدیریر کی، "خورمی‌لر مزدکی‌لرین یولو ایله گئدیردیلر". ابولفرج ابن الجوزی قئید ائدیر (یوخاریا باخ) کی، "مزدکی‌لر ماق (آتش‌پرست) ایدیلر". ابن الاثیر بئله یازیر: "اونلار (خورمی‌لر) ،ماق‌لار (آتش‌پرست‌لر) دینی ایجماع قروپ‌لارین‌دان بیری دیر،یاخود نفیسی‌نین سؤزو ایله دئسک، اونلار یئنی مزدکی‌لر و یا ایسلامدان سونراکی مزدکی‌لر ایدی.
مزدکی‌لرله خورمی‌لرین ایدئولوگیاسی آتش‌پرست‌لیک (زردوشتی‌لیک، مازدئیزم) ایدئولوگیاسینین علاقه‌لری کیمی مورکب و موستقیل مساله‌یه بورادا توخونما‌دان "خورم" تئرمینی‌نین "اود" آنلاییشی اساسیندا تحلیلینی تکلیف ائدیریک. فارس و ائرمنی دیل‌لرینده "خور" سؤزونون معناسی بئله‌دیر: فارسجا - "خور"، "خوار"، "خارئنا" -"گونش"، “اود”؛ ائرمنیج گؤرونمه‌ین، مادی اولمایان اود. لاکین واردیر کی، بونو پروفئسسور پ.ف.مینورسکی مؤلفه دئمیش‌دیر؛ او گومان ائدیر کی،"خورم" - قدیم فارس diün دیون‌دن گلن - هورام، یعنی "مرامی یاخشی (یئرینه یئتیریلن) بونا دقت وئرمه دیلر، حال بوکی خورمی‌لرین قونشولاری و قیسما ایشتیراکچی‌لاری اولان ایرانلی لار و ائرمنی‌لر "خورم" - "خورمی‌لر" تئرمینی‌نین میدانا گلمه‌سی‌نین منبعی اولا بیلرد‌یلر، خصوصیله اونا گؤره کی، یوخاریدا دئییلدیگی کیمی، "خورم" سوزو عرب دیلی‌نین لوغت ترکیبینه داخیل اولمایان بیر سؤز حساب ائدیلیردی.
آردی وار ...
۲۶آسلان(اسد) ۱۳۹۰