بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی (3)
اوچونجو بؤلوم : جاویدان. بابک و خورمیلرین فعاللاشماسی.بذ قالاسی
معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجاندا خورمیلرین عصیانی اؤز باشلانغیج مرحلهسینده جاویدان ابن سهل و یا ابن سوهراک آدی ایله باغلی ایدی. ابن ندیمین قیسما سیتات گتیردیگی باقید ابن عمر تمیمینین ایتیریلمیش "بابکین تاریخی" اثرینده خورمیلر حرکاتینین میدانا گلمهسیندن بحث ائدیلن چوخ ماراقلی و معتبر ساییلا بیلهجک تفروعات واردیر، هرچند کی، بوتونلوکده "بابکین تاریخی" اثری-حادثه و شخصلری تحریف ائدن مؤقعدن یازیلمیشدیر، خورمیلره و بابکه پیس مئیل و نیتلر ایسناد وئریر،خیلافت دوشمنلریندن بحث ائدیلدیکده تامامیله یانلیش معلومات وئریر.
بابکین تاریخی"نه گؤره، جاویدان اردبیل ماحالیندا یاشاییردی، اونون بؤیوک قویون سورولری وار ایدی و او، قویونلاری زنجان بازاریندا ساتیردی. یاغ گزدیریب ساتان عبدالله آدلی بیر شخص مدایندن کؤچوب بو یئرلره، داها دوغروسو، مئیماد]میمذ[ روستاکینین بیلال آباد کندینه گلمیشدی. او، یاغینی ساتارکن بیر کنددن دیگرینه گئدردی، نهایت، کندلردن بیرینده اؤزونه برومند آدلی بیرگؤزلو معشوقه تاپیر کی، او دا یئرلی حاکم ابن الروادین قوللوقچوسو ایدی. بیر ایلدن سونرا عبدالله اؤلور، برومند ایسه اوغلو بابک ایله سرابا کؤچور. بورادا بابک اولجه چوبانلیق ائدیر، سونرا ایسه تبریزه گئدیب، شهر حاکمی محمد ابن الرواد الازدینین یانیندا قوللوق ائتمهیه باشلاییر. بوندان سونرا او، آناسینین یانینا قاییدیر.
بیر دفعه جاویدان زنجاندا بیر قدر مال- قارا ساتیب اؤز یئرینه، بززه قاییداندا هاوا پیس اولدوغونا گؤره تصادفا بابکین آناسینین ائوینده قالیر. گؤرور کی، اونون موختلیف تاپشیریغینی یئرینه یئتیرن بابک چوخ باجاریقلی و زیرک اوغلاندیر. او، جاویدانین خوشونا گلیر، بو دا گنج بابکین گلهجک موقدراتینی حل ائدیر. جاویدان بابکین آناسینا تکلیف ائدیر کی، اوغلونو اونا قوللوق ائتمهیه وئرسین، بونون موقابیلینده جاویدان اونون آناسینا هر آی معین مبلغ پول اؤدهسین. برومند رازیلاشیر، بابک ده بززه گئدیب، جاویدانین مالیکانهسینی ایداره ائتمهیه باشلاییر. آز سونرا جاویدان اؤز دایمی رقیبی ابو عمرانلا ووروشمادا اؤلومجول یارالانیر و اوچ گوندن سونرا اؤلور. جاویدانین بابکه گؤزو دوشن جاوان آروادی، ارینین اؤلوموندن سونرا تئز بابکله دانیشیر کی، جاویدانین طرفدارلارینا رهبرلیگی اؤز عهدهسینه گؤتورسون. آرواد اونلاری اؤلن رهبرین یانینا توپلاییب دئییر کی، اونلارین آغاسی جاویدان اؤلوم قاباغی اونا آشاغیداکی وصیتی ائتمیشدیر: "من بو گئجه اؤلهجهگم. منیم روحوم بدنیمدن چیخیر. بابکین بدنینه کئچهجک و اونون روحو ایله بیرلشهجکدیر... من اونواؤز یئریمه اؤز آردیجیللاریما رهبر تعیین ائدیرم".
جاویدانین طرفدارلاری اونون دول آروادینین سؤزونه اینانیب، شرطلرینی دانیشیقسیز قبول ائتدیلر، بوندان سونرا ایسه بابکین ایجماع رهبرلیگینی قبول ائتمهسی مراسیمی باشلاندی. آرواد امر ائتدی بیر اینک گتیردیلر، اونو کسدیلر، دریسینی سویوب یئره سردیلر. سونرا درینین اورتاسیندا بیر شراب قدحی قویولدو، آرواد دا اونون ایچریسینه چؤرک دوغرادی. بو حاضیرلیق گؤرولدوکدن سونرا، آرواد جاویدانین هر بیر طرفدارینی آدی ایله چاغیرماغا باشلادی و اونا امر ائتدی کی، درینین اوستونه چیخسین، قدحدن بیر تیکه چؤرک گؤتوروب یئسین و اونون آردینجا بو سؤزلری تکرار ائتسین: "من جاویدانین روحونا ایناندیغیم کیمی، سنه ده اینانیرام، ائی بابکین روحو!" بوندان سونرا هر بیری بابکین الیندن توتوب اؤپور و اونا باش اییردی. سونرا کئف مجلیسی قورولدو، بو ضیافتده دول آرواد بابکی اؤز یانیندا اوتورتدو و اونا بیر بوداق رئیحان وئردی، بو ایسه کبین مراسیمینین سیمبولو ایدی. منبعلرین معلوماتینا گؤره، بو احوالات هیجری 201 (ائرا دان بری 816)-جی ایلده اولموشدور.
بابکین باشچیلیق ائتدیگی واختدان، یعنی 816/7-جی ایلدن اعتباراً خورمیلر حرکاتیندان بحث ائتمزدن اول، بو جهتی قئید ائتملی ییک کی، خورمیلر هله خلیفه مهدینین (775-785) حؤکمرانلیغی دؤورونده خیلافتی جیدی صورتده ناراحات ائتمهیه باشلامیشدیلار. نظام الملک - ون وئردیگی معلوماتا گؤره، "هیجری 162 [ائ . ب778]-جی ایلده مهدینین خلیفهلیگی زامانیندا سورخ علم" آدلاندیریلان گرگان باطینیلری خوررمدینلیلرله بیرلشمیشدیلر. اونلار دئییردیلر: "ابو موسلیم ساغدیر! پادشاهلیغی اله کئچیرک!" اونلار اؤز باشچیلاری ابو القرانین، اونون اوغلونون رهبرلیگی ایله رئی- یه حرکت ائتدیلر. مهدی موختلیف ویلایتلره و تبریستان حاکیمی امر ابن الاعلی یا بئله مکتوب گؤندردی: "بیرلشین، اونلارلا ووروشماغا چیخین". اونلار ووروشماغا چیخدیلار و او دسته داغیلیب قاچدی".
بیر نئچه ایلدن سونرا خلیفه هارون الرشیدین حؤکمرانلیغیندا خورمیلر یئنیدندن عصیان قالدیردیلار. "192 [807/18]-جی ایلده آذربایجاندا خورمیلرین حرکاتی باشلاندی . هارون الرشید عبدالله ابن مالیکین باشچیلیغی ایله اونلارا قارشی 10 مین آتلی گؤندردی. او، خورمیلردن چوخونو قیردی، کیشی و قادینلاری اسیر آلیب، کارماسینه،هارون الرشیده گؤندردی، او دا امر ائتدی، کیشی اسیرلری قیرسینلار، قالانلارینی ایسه ساتسینلار".
بوندان سونرا خورمیلر خیلافته قارشی موباریزهده اؤز فعالیتلرینی بیر مدت ضعیفلتدیلر. اونلارین رهبرلری اولان جاویدان و ابو عمران اؤز شخصی موباحیثهلرینی حل ائتمکله مشغول اولدوقلاریندان آردیجیللارینی بو موباریزهدن یاییندیردیلار. بابک بیرینجیسی، "قیرمیزی گئیمیش"، ایکینجیسی،"قیرمیزی بایراقلی" دئمکدیر. فیکریمیزجه،خورمیلر تاریخده ایلک دفعه اولاراق یاد ائللی ظولمکارلارا قارشی موباریزهده بیر سیمبول کیمی قیرمیزی رنگ و بایراقدان ایستیفاده ائتمیشلر. خورمیلره رهبرلیگی قبول ائتدیکدن سونرا اونلارین موباریزهسی تامامیله خیلافته قارشی چئوریلدی.
بعضی منبعلرین وئردیگی معلوماتا گؤره، بابک گویا بیر واخت ایسلامی قبول ائدیبمیش و اونون موسلمان آدی حسن ایمیش. بابکین ایسلاما معین موناسیبتینی گؤسترن بو یئگانه معلومات نظره آلینمازسا، بوتون دیگر منبعلر تصدیق ائدیر کی، بابک عربلره و اونلارین دینینه نیفرت بسله ییردی، بوتون عؤمرو بویو خیلافته قارشی موباریزه ائدیردی و آذربایجاندا ایسلامدان اول مؤوجود اولان قایدا قانونلاری برپا ائتمهیه چالیشیردی. بیرینجیسی، او اؤزونون موسلمان اولمایان بابک (پاپاک) آدینی برپا ائتدی، ایکینجیسی الله-ین اینسان صورتینده گؤرونجی (حلول) نظریهسینی اعلان ائتدی؛ اوچونجوسو، روحون بیر جیسیمدن باشقا بیر جیسمه کؤچدوگونه (تناسخ الارواح) اینانیردی و دؤردونجوسو، بو عقیدهده ایدی کی، ایمامین غئیب اولان روحو چوخ سونرالار قاییداجاقدیر (ریجعت).
خورمیلر ایجماسینی، یقین، حقوق قایدالاری مسئلهلرینی حل ائدن بیر نؤوع ایماملار، ائلچیلر و یا ملکلر (فیریشتهلر) ایداره ائدیردیلر؛ بونلار بیر ایجماعدان دیگرینه گئدهرک، ایلهام تبلیغ ائدیر و ایجماع عضولرینی اؤیردیردیلر. خورمیلرین دینی - ایشیق و ظولمتین سیمبولو اولان ایکی بؤیوک معنوی قووهیه، یعنی خئییر و شره ایناما اساسلانیردی. آذربایجانین کندلی کوتلهلری، معین درجهده زردوشتیلیک و مزدکیلیکله علاقهدار اولان ایسلامدان اولکی اعتیقادلاریندا ایدیلر. بو کندلی کوتلهلریندن عربلره و ایسلاما خوش موناسیبت گؤزلمک بیر ده اونا گؤره اولمازدی کی، ایسلام اهالینین شعوروندا عربلرین حؤکمرانلیغینین ایدئولوژی ایفادهسی ایدی، کند تصروفاتی محصوللارینین تقریباً یاریسینی آذربایجان کندلیلرینین الیندن آلماق اوچون عربلرین قویدوغو وئرگی (خراج) سیستئمی ایسه گوجلو موقاومته راست گلیر و عربلره قارشی اونلاری داها آرتیق غضبلندیریردی.
خورمیلرین اکثریتی آذربایجانین و قونشو ویلایتلرین کندلیلریندن عبارت ایدی. جاویدانین رهبرلیک ائتدیگی خورمیلر 816- جی ایله دک خیلافتی یالنیز هردن بیر ناراحات ائدیردیلرسه، جاویدانین اؤلوموندن سونرا خیلافت اوچون دهشتلی بیر قوه اولدولار. بابک خیلافته قارشی عصیان قالدیرماق واختینی یاخشی سئچدی. او، امین و مامون قارداشلارینین خیلافت تاختی اوستوندکی داخیلی موباریزهلریندن ایستیفاده ائتدی، چونکی بو زامان عربلرین یوخاری طبقهلرینین دیقتی بغداددان اوزاقداکی شیمال ویلایتلریندن یایینمیشدی.دینورینین وئردیگی معلوماتا گؤره، "بابک (خیلافتده) آراسی کسیلمهین قاریشیقلیق و چتینلیکلر دؤورونده پوختله شمیشدی". او، "آذربایجان ویلایتینین بززئین داغیندا میدانا چیخدی. اورادا اونون طرفدارلارینین سایی آرتدی". دئمک اولار عینی معلوماتی واردان دا وئریر: "بو گونلرده [817-جی ایلده] بغداددان (یعنی بززدن) اصلی ایرانلی اولان باب[اک] آدلی بیر آدام گلدی؛ بو آدام اسماعیل اؤولادینی [عربلری] آغیر مغلوبیته اوغرادیر، چوخلارینی اسیر آپاریردی...". ابو دولف قئید ائدیر کی، بززده "ال-خورمیه آدی ایله مشهور اولان المحمیره بایراقلاری طنطنهلی صورتده تقدیس ائدیلدی. بابک بورادان چیخمیشدیر". "الخورمیه و البابکیهنین منشایی بابک الخورمیدیر؛
او، معتصیمین واختیندا میدانا گلمیشدیر، اونلاری اونا گؤره ال-محمیره آدلاندیردیلار کی، عباسیلر اؤز بایراقلارینی قارا رنگه بویادیقلاری کیمی اونلار دا قیرمیزی [رنگه] بویاییردیلار".
اورتا عصر منبعلرینده بیلدیریلدیگی کیمی، اولجه جاویدانین، سونرا ایسه ایگیرمی ایلدن آرتیق بابکین باشچیلیق ائتدیگی خورمیلرین آذربایجان داکی مرکزی و یا پایتاختی قالا شهری اولان بزز ایدی. الطبری دئییر کی، بزز "بابکین ویلایتی و شهری ایدی". المسعودی یازیر کی، بابک "آذربایجان اؤلکهسینده اولان بززئین داغلاریندا"عصیان قالدیرمیشدی. اونون اثرینده دئییلیر کی، "بابکین اؤلکهسی بزین Bəzzeyn] عربجه بذّین : ایکی بذ[آذربایجان، آران و بئیلقاندادیر"، بزینده آراندا، "بابکین اؤلکهسینده" اولان داغدیر. یاقوتا گؤره "بز - آذربایجانلا آران آراسیندا بیر ویلایتدیر". بیرونی یازیر کی، "بز بابک الخورمینین اؤلکهسیدیر" و ی.آ.
گؤردوگوموز کیمی، منبعلرده بز (بزین) حاقیندا موختلیف معلومات وئریلیر - همین آد اؤلکه، ویلایت، شهر، کند و ایکی یاشاییش منطقهسینه، همچینین داغ، ایکی داغ، داغلیق یئر و سایرهیه وئریلیر. بیر مسئله آیدیندیر: همین آددا بیر یئر، داها دوغروسو، قالا شهری مؤوجود اولموشدور و بیز اونون یئرینی معین ائتمهیه چالیشیریق، چونکی بزین بو یئرین هاراسیندا یئرلشدیگی حاقیندا چوخ موختلیف فیکیرلر واردیر.
دئمک اولار، بوتون تدقیقاتچیلار بزین اردبیل رایونوندا[بؤلگه یا منطقه] بیر یئرده اولدوغونو سؤیلییرلر. ن.کاراولوو اؤز خریطهسینده ایکی بز اولدوغونو گؤستریر و بئله گومان ائدیر کی، "بو ایکی بزدن بیری، بوتون احتیمالا گؤره، ایندیکی روس[آذربایجان جمهوریتی]-ایران سرحدینده، علی آباد کندینین یئرینده اولموشدور، بیری ده، شوبههسیز، آلوادی آدلانیر .و.میور دئییر کی، بز اردبیلین آرخاسیندا ایدی، بونون هارادا اولدوغو ایسه معلوم دئییلدیر. م.تومارا دا اونون کیمی فیکیر ایرهلی سوررک، بزی اردبیل ایله آران آراسیندا گؤستریر . اثرلرین بیرینده بززین تالیش اؤلکهسینده یئرلشدیگی، دیگرینده ایسه بزین ساوالان داغینین شیمال یاماجیندا اولدوغو بیلدیریلیر، لاکین همین مجموعهیه علاوه ائدیلن خریطهده بز اردبیلین جنوبوندا یئرلشیر."بؤیوک سووئت ائنسیکلوپئدیاسی"ینداکی خریطهده بز تقریباً اردبیلین 100 کیلومئتر جنوب-غربینده ، ت.ای.تئر- قریقوریانین خریطهسینده سالیانین جنوب-شرقینده یئرلشیر. س.نفیسی اؤز خریطهسینده بزی بلهب[Bəlhəb]ین یاخینلیغیندا، موغانین شرقینده و خزرین غرب ساحلینده یئرلشیردی. ز.ی.یامپولسکی ده عینی عینی فیکیرددیر.
فیکریمیزجه، تدقیقاتچی لارین گؤستردیگی یئرلردن هئچ بیری بزین حقیقتده اولدوغو یئره اویغون دئییلدیر. بو احتیمالی تصدیق ائتمک اوچون اورتا عصرلرده برده- اردبیل یولونداکی اساس یاشاییش منطقهلری آراسینداکی مسافه نی بیرینجی نؤوبهده اؤیرنمک لازیمدیر. المقدسی و ابن حوقلین جدوللری همین تیجارت یولونداکی شهرلر آراسینداکی مسافهنین عینی اولدوغونو گؤستریر. هر ایکی مؤلفده برزنددن اردبیله دک مسافه 2 منزیل و یا 14-15 فرسخ ایدی. یولون بو حیصهسی بیزی هر شئیدن چوخ ماراقلاندیریر، چونکی آفشینین کومانداسی آلتینداکی عرب اوردولاری ایله بابک قوشونلاری آراسیندا اساس حربی عملیات محض بورادا، همین برده-اردبیل یولوندا اولوردو. ابن خردادبه اردبیل-بززند یولونداکی یاشاییش منطقهلری آراسیندا، هابئله بززین اوستونه هوجوم ائدرکن آفشینین دایاندیغی آرا منطقهلرین مسافهسی حاقیندا بیزه چوخ موهوم جدول وئرمیشدیر. او دئییر: "اردبیل ایله بابکین آنادان بزز شهری آراسینداکی مسافهلر بئلهدیر:
اردبیلدن خوششا [Xuşş] - 8 فرسخ
خوششدان برزنده [Bərzənd] - 6 فرسخ
برزنددن ساداراسپا [Sadarasp] - 2 فرسخ
ساداراسپدان زهرکشه [Zəhrkəş] - 2 فرسخ
زهرکشدن داوالرود ا[Davalrud] - 2 فرسخ
داوالروددان بابکین بزز شهرینه - فرسخ".
دئمهلی، اردبیلدن بززه تقریباً 21 فرسخ، یعنی، تخمینا بورادان دا بزه 7 فرسخ - تقریباً 50 کیلومئتردیر. لاکین عرب قوشونلاری برزنددن هانسی ایستیقامتده هوجوم ائدیردی؟ بزی اردبیلین شیمال-شرقینده، جنوبوندا و حتی جنوب-غربینده یئرلشدیرن تدقیقاتچی لارین دئمک اولار، هامیسینین نؤقطه-نظری بیزه آیدیندیر. لاکین بونلار منبعلرده بزز حاقیندا وئریلن آشاغیداکی معلوماتا اصلا اویغون گلمیر. منبعلرده دئییلیر کی، "آراز، آذربایجان ایله آران آراسیندا بیر ویلایت اولان بزین سرحدی بویو آخیر" ، "الراس چایی، آذربایجان، آران و بئیلقان آراسیندا یئرلشن بزینه، بابک اؤلکهسینه طرف آخیر".
ابن حوقل دئییر کی، آران ویلایتینین شرق سرحدی، وارسان شهرینین یئرلشدیگی الراس چایینین آشاغی آخاریندان باشلانیر.معلوم اولدوغو کیمی، آرانین آذربایجان ایله سرحدی آراز بویو اوزانیردی. دئمهلی، بز وارسانین غربینده و البته، ایندیکی اوردوبادین شرقینده، بو ایکی نوقطهنین آراسینداکی اورتا بیر یئرده، شیمالدان آراز چایی، شرقدن قاراسی چایی، جنوبدان اهر و غربدن حاجی لارچای ایله احاطه اولموش بیر اراضیده، یعنی داغ ویلایتی قاراداغدا ایدی. بورادا، قیرخ سو- پئیوان چای حؤوضهسینده، هوندورلوگو 2 کیلومئتر و داها یوکسک اولان بؤیوک داغلیق سابه واردیر (دایرباشی، ساقرام، سوراجارتپه، قاباق تپه، سال و دیگر داغلار). بو داغلارین باشیندا بیر چوخ خارابالار، او جوملهدن بیر نئچه داغیلمیش قالا واردیر. بیز بو فیکیرده ییک کی، بو خرابهلردن هانسی ایسه بیری واختیله بز ایمیش. بوندا هئچ بیر شوبهه اولا بیلمز، چونکی هشتاد سر داغی دا داخیل اولماقلا بوتون علاوه تفروعات بونو گؤستریر کی، ایستر بز، ایسترسه "بابک اؤلکهسی" اولان بزین محض اردبیلین شیمال-غربینده ایدی. ائ.رایت بئله گومان ائدیر کی، بزز "اردبیلین 90 میل [145 کیلومئتر] شیمال-غربینده پول خودآفرین آدلانان یئنی کؤرپونون و کیچیک شهرین یاخینلیغیندا اولمالیدیر".
بئلهلیکله، بیز، قالا شهری بزین بو یئرده هارادا اولدوغو بارهسیندکی موحاکیمهمیزده تک دئییلیک. همین واریانت ایله راضی اولان مینورسکی یازیر کی، بز داغلیق یئر اولان قاراجاداقدا ایدی.
المسعودی بزین اولدوغو یئری داها دوروست معین ائتمیشدیر: "آراز، آذربایجاندا بابک الخورمینین وطنی بزین اؤلکهسی ایله آران اؤلکهسینین بیر حیصهسی اولان ابو موسی داغی آراسیندان آخیر". ن.کاراولوو همین ابو موسی داغیندان بحث ائدرکن یازیر کی، "مؤلفین هانسی داغی بئله آدلاندیردیغینی دئمک چتیندیر"، لاکین ابو موسی محض بئیلقان (آران ویلایتی) حؤکمداریدیر کی، ائرمنی مؤلفلری اونو کنیاز یئسای[knyaz Yesai] ابو موسی، عرب منبعلری ایسه ابو موسی ابن یوسف ابن اوخت ایستیفانوس آدلاندیریرلار.
ابو موسی داغی آدلانان یئر، یقین کی، ایندیکی فضولی رایونونون خلفلی کندی یاخینلیغیندا آرازین موغان دوزونه چیخان یئرده، اونون سول ساحلیندکی دیری داغدیر. بو یئر - آرازین موغانا چیخدیغی یئردیر.
اورتا عصر مولیفلری بیلدیریرلر کی، آفشین له بابک آراسینداکی بوتون موحاربهلر هشتادسر داغی، دارواز، رود الرود طرفلرینده و بزین اؤزونده گئدیردی. سالاننایین باشلانغیجی اولان هشتادسر داغی یاخینلیغیندا، 6/835-جی ایلده بابک ایله بؤیوک بوغا (بوغا الکبیر) آراسیندا بؤیوک ووروشما اولموشدور. همین داغین اتگینده عینی آدلی کندده بوغا الکبیر موحاصره اولونوب دارماداغین ائدیلدی.
بابکین سرکردهلریندن بیری اولان ترخان اوندان خاهیش ائتدی کی، 836-جی ایلین قیشینی اؤز کندینده کئچیرمهیه اونا ایجازه وئرسین. بابک تارخانی بوراخدی، او دا هشتادسر یاخینلیغینداکی اؤز کندینه گئتدی.
طبری بیلدیریر کی، عرب سرکردهلری اوچ طرفدن: آفشین برزنددن، ابو سید خوششدان و بؤیوک بوغا هشتادسردن حرکت ائدیب داروازدا بیرلشدیلر. بابک ایله دؤیوشه گیردیلر.
837-جی ایلین یازیندا آفشین برزنددن حرکت ائدیب، قوشونو بززین یانیندان آخان کلانرود چایینا طرف یئریتدی و اونون ساحلینده سنگره گیرمهیه امر ائتدی. بورادا آفشین ائشیتدی کی، بابکین باشقا بیر سرکردهسی آدین اؤز عائلهسینی رود الرود کندی اوزرینده یوکسهلن داغا کؤچورموشدور؛ معلوم اولدوغو کیمی بو یئردن برزنده 6 فرسخ و بزه بیر فرسخ یولدور. آفشین ین عسگرلری سنگرلردن عینی آدلی چایین ساحیلین یالنیز بیر گئجهده چاتدیلار. چایاچاتان کیمی آفشین امر ائتدی کی، بورادا یئنی و دؤردونجو سنگر خطینی قازیلسین.
آردی وار ...
۲۰ باشاق (سنبله) ۱۳۹۰