دوردونجو بؤلوم : خورمی‌لرین عصیانی و اونون اینکیشافی

بابک بزده خورمی‌لر ایجماعینین رهبرلیگینی قبول ائدن زامان، اونون طرفدارلارینین سایی نیسبتا چوخ دئییلدی. بیر منبعده بیلدیریلیر کی، بابک اونلارا قیلینج و خنجر پایلادی و امر ائتدی کی، اؤز کندلرینه گئدیب چیخیش اوچون اونون خبردارلیق ایشاره‌سینی گؤزله سینلر. خبردارلیق ایشاره‌سی وئریلنده، بابکین آردیجیل‌لاری کندلرده عرب‌لرین و اونلارین اطرافینداکی آدام‌لارین اوستونه آتیلدیلار و هامی‌سینی قیردیلار. بوندان سونرا بابک اؤز آدام‌لارینی بزدن اوزاق ماحال‌لارا گؤندردی، اورادا دا بوتون عرب‌لر و اونلارین یئرلی اها‌لیدن اولان طرفدارلاری محو ائدیلدی. ابن الندیم یازیر کی، بابکدن اول "خورمی‌لرین دینی اعتیقادیندا قتل، عذاب و موحاربه یوخ ایدی، خورمی‌لر بوتون بونلارین نه اولدوغونو بیلمیردیلر" . بابک خورمی‌لره باشچیلیق ائده‌رک، اونون طرفدارلارینین سایی آرتان کیمی، عصیانچی‌لارین قارشی‌سیندا دوران مقصدلره اویغون اولا‌راق، ایجماعین قورولوشوندا بؤیوک دییشیک‌لیک عمله گلدی. آذربایجان و آرانین هر طرفیندن عرب‌لردن ناراضی اولان کندلی‌لر کوتله حالیندا بابکین یانینا گلمه‌یه باشلادیلار، "اونون قوشون دسته‌لری‌نین سایی او قدر آرتمیشدی کی، پیادا حسابا آلینما‌دان تکجه آتلی‌لار 20 مین نفر ایدی". بابک اؤز قوشونوندا مؤحکم اینتظام یاراتما‌لی اولدو و اونو باشلیجا مقصده - آذربایجاندا، سونرا دا دیگر ویلایت‌لرده عرب حاکمیتینی محو ائتمه‌یه تابع ائتدی.

ابو حنیفه دینوری بابکین رهبرلیگی ایله خورمی‌لر عصیانینین باشلانماسی حاقیندا بئله معلومات وئریر: "بابک [خیلافتده] باش وئرن فاصیله‌سیز قاریشیقلیق و چتینلیک‌لر دؤورونده میدانا چیخدی . او اؤز ایشینه بزده اونو احاطه ائدن آدام‌لاری اؤلدورمکله باشلادی، اؤز دؤوره‌سینده کی یئر و کندلری داغیتدی کی، اؤلکه نی اله کئچیرسین، [عرب‌لر طرفیندن] هم اؤزونون، هم ده اونا یاخینلاشما یول لارینین تعقیب اولونماسینی چتینلشدیرسین. اونون قودرتی دوغرودان دا آرتدی و حرکاتی بؤیوک ووسعت آلدی".

بابک خورمی‌لر قارشی‌سیندا عرب‌لری قووماق، ایسلام دینینی محو ائتمک وظیفه‌سینی قویدوقدان سونرا اؤز آردیجیل‌لارینا اعلان ائتدی کی، بو وظیفه نی یئرینه یئتیرمه یی جاویدان اونا وصیت ائتمیشد‌یر؛ گویا جاو‌یدان دئمیشدیر: "بابک سیزین اوچون ائله یوکسک‌لیگه چاتا‌جاقدیر کی، اونا قدر هئچ کس بونا چاتمامیش، اوندان سونرا دا چاتمایا‌جاقدیر. او، [بابک] تورپاق‌لاری اله کئچیره‌جک و ظالیمی محو ائده‌جک‌دیر. حقارت چکن‌لر اونا حؤرمت ائده‌جک و اصیل‌زاده اولمایان‌لار اونو یوکسلده‌جک‌لر".

آذربایجان عرب‌لردن آزاد ائدیلدیکدن سونرا عصیان دیگر ویلایت‌لره سیرایت ائتدی. بو ویلایت‌لرین اها‌لی‌سی عصیان ائتمیش خورمی‌لرین نه کیمی غلبه‌لر قازاندیغینی گؤروردو. بابکین تبلیغاتچی‌لاری و آگئنت‌[نماینده]لری ایسه اؤز ایش لرینی چوخ یاخشی بیلیردیلر و خصوصیله داغلیق ویلایت‌لرده بؤیوک موفقیت قازانیردیلار. مسعودی بیلدیریر کی، "بابک الخورمی‌نین ایشی اران اؤلکه‌سینده کی بئیلقاندا یاییلمیشدیر و همین اؤلکه‌ده اونون قوشونو چوخالمیشدیر. او اؤز قوشون‌لارینی او شهرلره طرف گؤندرمیش و اونلاری هر طرفه یولا سالمیشدیر" . عصیان هابئله ائرمنیستان، خوراسان و س. ویلایت‌لره سیرایت ائتدی. آز سونرا جبال، همدان، اصفهان، ماسابزان و دیگر شهرلرین اها‌لی‌سی عصیانچی‌لارین طرفینه کئچدی. اونلارین اها‌لی‌سی "همد‌ان ویلایتینده توپلانیر و سیلاحلانیردی" . مسعودی‌نین معلوماتینا گؤره، بابک "اونون ایشی آدام‌لارین اوریینده چوخ یئر توتان واخت" طائف ابن علی نی خوراسان شهرلری‌نین باشچی‌سی تعیین ائتدی. سونرا عصیان تبریستان و جورجانی[بوگونگو گورگان] بورودو، بورادا، "موحمیره دینینی قبول ائتمیش" مزیر[Məzyər]ین آردیجیل‌لاری اولان مزیریه طریقتی ایش گؤروردو. دئیلم ایالتی اها‌لیسی‌نین چوخ حیصه‌سی خورمی‌لره قوشولدو. بغدادی‌نین معلوماتینا گؤره، تکجه آذربایجاندا و دئیلمده بابک طرفدارلارینین عمومی سایی 300 مین نفر ایدی.

همچینین "داغلیق ویلایت‌لرین کوردلری" و بیر سیرا مالیک‌لر بابکین موتفیقی اولدولار، بونلاردان بیری اولان محمد ابن البعیث تبریزده کی و شاهی آداسینداکی (اورمیا گؤلو) قالا‌لارینی حربی سفر و ووروشما‌لار زامانی بابکین ایختیارینا وئردی. خیلافتین بعضی گؤرکملی خادیم‌لری (حاکیم‌لری) و امیرلری ده اؤزلرینه تابع اولان‌لارلا بیرلیکده عرب‌لره قارشی عصیان‌لاردا ایشتیراک ائتدیلر. بونلارین آراسیندا تبریستان حاکیمی مزیر[Məzyər] ده وار ایدی؛ بابک اونونلا یازیشیر و هر واسطه ایله اونو شیرنیکلندیریردی[رغبتلندیریدی]. همچینین مینگیجاور الفرغانی ده بابک طرفدارلارینین کؤمکیندن فایدالانیردی. آفشینی بابکه کؤمک ائتمکده تقصیرلند‌یریردیلر، عرب‌لر اونو بابکله ال- بیر حساب ائدیردیلر. مرند ملیکی عصمت الکوردی و بونونلا بیرلیکده بعضی کورد امیرلری سیاسی مولاحیظه‌لره گؤره بابکه قوشولدولار . خیلافتدن آیریلمیش ائرمنیستان حاکیمی خاتیم ابن خارساما[حاتم بن هرثمه] بابکله یازیشیردی. بیر منبعین وئردیگی معلوماتا گؤره، او، "بابک و خورمی‌لرله یازیشماغا گیریشدی، اونلاری ایناندیریردی کی، بورادا [آراندا] موسلمان‌لارین عؤهده‌سیندن آسانلیقلا گلمک اولار. بو، بابک و خورمی‌لرین حرکاتینا سبب اولدو. بابک ده آذربایجان ویلایتینده غلبه‌لر قازاندی".

خورمی‌لر عصیانینین بورودوگو بوتون ویلایت‌لرده بابک اؤز آردیجیل‌لارینا امر ائدیردی کی، "[عرب‌لرین] مولک و مالیکانه‌لرینه هوجوم ائتسینلر و اونلارین املاکینی اله کئچیرسینلر".

عصیانچی‌لارین بؤیوک موفقیت‌لری و خیلافتین گئنیش اراضی‌سینی توتما‌لاری خلیفه مامونو مجبور ائتدی کی، قارشیدا دوران تهلوکه‌یه جدی فیکیر وئرسین. 819-جو ایله دک خلیفه قوشون‌لارینین خورمی‌لرله بؤیوک ووروشما‌لاری اولماییب، ایش یالنیز یئرلی توققوشما‌لارلا محدود اولوردوسا، 819- جو ایلده خلیفه یحیی بن معاذ بن مسلمین باشچیلیغی ایله بابکه قارشی ایلک نیظامی اوردو گؤندردی. باش وئرن ووروشمادا طرف‌لردن هئچ بیری مغلوب ائدیلمه دی. سونراکی ووروشما‌لاردا دا گاه بو، گاه دا موقابیل طرف موفقیت قازانیردی.

820-جی ایلده مامون یحیی بن معاذ اوردو باشچیسی وظیفه‌سیندن گؤتوردو و عیسی بن محمد بن ابو خالدی ائرمنیستان و آذربایجانا حاکم و اوردو باشچیسی تعیین ائده‌رک، اونا امر ائتدی کی، قوشون‌لاری اؤز حسابینا سیلاحلاندیرسین و ارزاقلا تجهیز ائتسین. او، بابکله موحاربه اوچون [اوردو] توپلایا‌راق 821/822-جی ایلده [بیر] دره ایله حرکت ائتدی؛ بورادا بابک اونون قاباغینا چیخدی و اونو قاچماغا وادار ائتدی. عیسی دا دالینا باخما‌دان هئی قاچیردی، نهایت، ظارافاتچی بیر عسگر اونو سسله‌ییب دئدی: "ائی ابو موسی، هارا بئله؟" او، جاوابیندا دئدی: "اونلارلا [خورمی‌لرله] موحاربه‌ده بیزیم ایشیمیز گتیرمیر، بیز [آنجاق] موسلمان‌لاری قورخودا بیلریک".

خورمی‌لرین غلبه‌سی مامونو مجبور ائتدی کی، یئنی اوردو باشچی‌سینی تعیین ائتسین.4/823-جو ایلده زوریق[Züreyq] بن علی ابن صدقه الازدی اوردو باشچی‌سی اولدو. اونا کؤمک اولا‌راق احمد ابن جنید الاسکافی‌نین باشچیلیغی ایله قوشون دسته‌لری گؤندریلدی، لاکین بابک الاسکافینی اسیر آلدی. زوریق ایسه خورمی‌لره هئچ بیر شئی ائده بیلمه دی.

مامون زوریقی قوشون کوماندانلیغیندان کنار ائتدی و اونون یئرینه محمد ابن حمید[Hümeyd] الطوسینی تعیین ائتدی. او ایسه خورمی‌لرله موحاربه‌یه گیریشمزدن اول، زوریقی ازملی اولدو، چونکی او، خلیفه‌نین قراریندان ناراضی اولوب عصیان ائتمیشدی. محمد ابن حمید زوریقی و "تهلوکه‌لی اولا بیله‌جک" آدام‌لارین هامی‌سینی ساکیتلشدیردیکدن سونرا، بابکله موحاربه‌یه جیدی صورتده حاضیرلاشماغا باشلادی. محمد 827-جی ایلده اونونلا موحاربه‌یه گیریشدی و ایکی ایل عرضینده داوام ائدن ووروشمالاردا موفقیت همیشه اونون طرفینده ایدی. نهایت، 829-جو ایل ایونون 3-ده[بوگونکو گونش تقویم ایله خرداد/جوزانین 13] هشتادسر داغیندا عرب‌لرله خورمی‌لر آراسیندا اساس ووروشما اولموشدور.

عرب‌لرین وظیفه‌سی خورمی‌لرین قالاسی بزی اله کئچیرمک ایدی. طوسی اؤز اوردوسونون مرکزینه محمد ابن یوسیف ابن عبد الرحمان التاینی باشچی تعیین ائتدی، اوردونون ساغ جیناحیندا ایسه عباس ابن عبدالجبارالتکتینی نی قویدو. لاکین بابک طوسی‌نین قوشون‌لاری اوچون پوسقو دوزلتدی، قانلی ووروشما‌دان سونرا عرب‌لر مغلوب ائدیلیب قاچماغا باشلادیلار. محمد طوسی‌نین اؤزو اؤلدورولدو. واردان محض محمد طوسی ایله بابک آراسینداکی ووروشمانی نظرده توتا‌راق دئییر کی، "بیر ووروشمادا او [بابک] 30 مینه قدر ایسماعیل اؤولادینی [عرب‌لری] قیردی".

آغوان تاریخی”نین روسجا ترجومه‌سینده دئییلیر: "ایکی ایلدن سونرا [829-جو ایلده] بابان [بابک] تاووسینی داغیتدی و 150 مین [آدامی] قوودو” . چ.دووسئتت “آغوان تاریخی”نین بیر سیرا الیازماسیندا تاپمیشدیر کی، تاووسین (توسین) طوسی شکلینده اوخونما‌لیدیر، یعنی بورادا تاووسین آدلی بیر یاشاییش منطقه‌سی‌نین بابک طرفیندن داغیدیلماسیندان دئییل، محمد الطوسی و اونون 150 مینلیک اوردوسونون خورمی‌لر طرفیندن دارماداغین ائدیلمه‌سیندن بحث ائدیلیر.

خلیفه مامون محمد الطوسی‌نین هلاک اولماسیندان چوخ غمگین اولموشدو، چونکی او، چوخ باجاریقلی سرکرده ایدی. آز سونرا عرب قوشون‌لارینین کوماندانی ابراهیم ابن اللیث ابن الفضل اولدو، اونو دا بابک سونراکی [30/829] ایلده مغلوب ائتدی".

عرب قوشونلاری بیر ده دارماداغین ائدیلندن سونرا، خلیفه مامون قطعیتلی عبدالله ابن طاهری اوردو باشچی‌سی تعیین ائتدی، لاکین او، بابکله ووروشما‌لی اولمادی، چونکی قارداشی اؤلندن سونرا ارثی اولا‌راق خوراسان حاکمی وظیفه‌سینی توتما‌لی ایدی.

همین 30/829-جو ایلده مامون آذربایجان، جبال و اصفهانا علی ابن هشامی حاکم تعیین ائده‌رک، اونو خورمی‌لره قارشی ووروشماغا گؤندردی. لاکین ابن هشام ایالت‌لرده اؤزباشینا‌لیق ائتمه‌یه و خالقی سیخیشدیرماغا باشلادیغینا گؤره خلیفه اونو ساکیتلشدیرمک اوچون یمن حاکمی عجیف ابن عنبسه Uceyf ibn Ənbas ]ی گؤندردی. بونو خبر آلان علی ابن هشام عجیفه هوجوم ائدیب اونو اؤلدورمک و بابکین طرفینه قاچماق ایسته‌دی، لاکین توتولدو و 1/830-جی اوده بغداددا اعدام ائدیلدی.

دینوری بیلدیریر کی، بو زامان "بابکین ایشی بؤیوک ووسعت آلدی و آدام‌لار (عرب‌لر) اوندان قورخماغا باشلادیلار. اونونلا ووروشوردولار، لاکین اونا غالیب گله بیلمه‌دیلر. بابک اونلاری داغیدیر و اونلارین سرکرده‌لرینی اؤلدوروردو".خورمی‌لرین خیلافت قوشون‌لارینی غیبطه ائدیله‌جک بیر آردیجیللیق لا دارماداغین ائتمه‌سی عباسی‌لر دؤولتی‌نین حاکم دایره‌لرینی چاشقینلیغا سالدی.

خریستیان دینی‌نین مشهور مودافعه‌چی‌سی یعقوب ابن اسحاق الکندی[əl-Kindi] او زامان خلیفه مامونون ساراییندا ایدی، موسلمان ایلاهیاتچی‌لاری اونو بغدادا دعوت ائتمیشدیلر کی، ایسلام دینی‌نین خریستیا‌لیقدان اوستون اولدوغونو اونا ایثبات ائتسینلر. ایلاهیاتچی‌لار الکندی یه دئییردیلر کی، عرب‌لرین بوتون غلبه و ایستیلا‌لاری بونو گؤستریر کی، الله کافیرلرله موحاربه مسئله‌لرینده ایسلام احکام‌لارینی بَیَنیر. لاکین بابکین خلیفه اوردولارینی بیر چوخ مغلوبیته دوچار ائتمه‌سی، خریستیانلیغی مودافعه ائتمک ایشینده ال کندی‌نین الینده بیر نؤع اساس اولدو. الکندی عرب‌لرین ایلک موحاربه‌لرینده کی غارت و تالان‌لاری خورمی‌لرین خیلافت اوردولارینا قارشی موحاربه‌سی ایله موقاییسه ائده‌رک دئدی: "بو موحاربه بیزیم آغامیز و حؤکمداریمیز امیر المؤمنین اوچون چوخ تهلوکه و ناراحاتلیق‌لار دوغورموشدور".

الکندی بغداد ایلاهیا‌تچی‌لارینا دئدی کی، اگر اللهین غلبه‌لری بَیَندیگی ثبوتو دوغرودورسا، اوندا ان ایناندیریجی بودور کی، الله بابکه کؤمک ائدیر، چونکی بابک عباسی خلیفه‌لری‌نین اونا قارشی گؤندردیگی بوتون اوردولار اوزرینده غلبه چالیر. الکندی دئییردی: "ایندی اؤزون موحاکیمه ائت، [محمد] پیغمبرین غارت و غنیمت‌لره نه ماراغی وار ایدی؟ نه سببه او، یول‌لارداکی قولدورلوغا بنزر باسقین و هوجوم‌لاری دایاندیرمادی؟ منه دئ گوروم، سنین آغانلا [محمدینله]، عصیانی بیزیم آغامیز امیر المؤمنینی بو قدر کدرلندیرن و بشریته بؤیوک فلاکت گتیرن بابک الخورمی آراسیندا نه فرق واردیر؟ من یاخشی بیلیرم کی، سن بونا جاواب وئره بیلمزسن".

معلوم اولدوغو کیمی، آراندا اها‌لی‌سی خریستیان اولان سونیک،شکی، بئیلقان، آرساخ و دیگر ویلایت‌لر اراضی‌سینده خورمی‌لرین حرکت‌لری بیر قدر فرقلی ایدی. گؤرونور، بو ویلایت‌لره خورمی قوشونو تقریباً 820-جی ایلده، یعنی عرب جانیشین‌لری و وئرگی ییغان‌لارین سیخیشدیردیغی یئرلی مالیک‌لر کؤمک اوچون بابکه مراجعت ائتمه‌یه مجبور اولاندان سونرا گلمیشدی. بو زامان، آررانا کؤچوب بورادامؤحکم مسکن سالان بیر چوخ عرب فئودال‌لاری خیلافت تاختی اوستونده گئدن داخیلی موحاربه‌دن و خیلافتین پایتاختیندان اوجقارلارا گئدن یول‌لاری گئنیش عملیات نتیجه‌سینده کسمیش اولان خورمی عصیانینین اولدوقجا بؤیوک موفقیت‌لرین‌دن ایستیفاده ائده‌رک، آیریلما مئیل‌لری گؤسترمه‌یه باشلامیشدیلار. خیلافتدن آیریلیب مرکزی حاکمیتین سرانجام‌لار [بویروق لار، فرمان لار]-ینا اعتینا ائتمه‌ین بو فئودال‌لار آران ویلایت‌لرینده اؤزباشینا‌لیق ائتمه‌یه و اؤزلرینه تابع اولان طایفه دسته‌لری واسطه‌سی ایله قونشو خریستیان کنیازلیق‌لارا باسقین‌لار ائدیردیلر. بئله موتغللیب‌لر سیراسیندا سواده ابن عبد الحمید الجحافی ده وار ایدی . تاریخچی‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره، "همین [2/821] ایلده داغیدیجی تاجیک [عرب] سواده، ائرمنیستاندا آوارانشان [Avaranşan “غارت‌چی”] آدی ایله مشهور اولان بو آدام باسقین‌لار ائده‌رک بوتون اؤلکه نی غارت ائتدی، قاییدیب سونیک[Sünik]ه گئتدی و سقوک[Squk] ویلایتینده کی شالاتو کندی-قالاسیندا مؤحکملندی. سونیک نسلینین بؤیوگو حؤکمدار واساک بابانی یانیما چاغیردی، "او دا گلیب [سوا‌ده نی] ازدی، قاچقین سالدی".واساک همین ایل اؤلدو. بابک اونون قیزی ایله ائولندی و همین ایلدن سونیک خورمی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. بابکین قوشونو سونیکدن سونرا بئیلقان، آرساخ و اوتی ویلایت‌لرینی توتدو.

قئید ائتدیگیمیز کیمی، بئیلقانلی‌لار و یا پاو‌لیکیان‌لار بابکین حؤکمدارلیغینا تابع اولمادیلار، یا دا اولا بیلر، اؤز اوزَرلرینه قویولان باجین آغیرلیغینا تاب گتیرمه‌ییب، 826-جی ایلده بابکین علیهینه عصیان قالدیردیلار. آلبانیا کنیازی ایستئپانوس آبلاساد بابکی آذربایجاندان چاغیردی، او دا بئیلقان ویلایتینه گیریب عصیانی یاتیرتدی . بابکین قوشونو 827-جی ایلده گئقارکونی ([Geqarkuni]غربی سونیک) ویلایتینی توتدو. هم ده 15 مین آدام قیردی. لاکین بئیلقانلی‌لار هوجوم ائتدیلر. اورئاس[Ureas]، کارناکاش، خاکاری و تاپات کندلرینی توتدولار. هم ده 15 مین آدام قیردی. لاکین بئیلقانلی‌لار 830-جو ایلدن بیر آز اول، یئنیدن عصیان قالدیریب، بئرجور[Bercor] ویلایتینه هوجوم ائتدیلر. اورئاس، کارناکاش، خاکاری و تاپات کندلرینی توتدولار. ایستئپانوس آبلاساد تکرار بابکه مراجعت ائدیب کؤمک ایسته‌دی، خورمی‌لر ده گلیب عصیانچی‌لاری دارماداغین ائتدیلر.. 1/830-جی ایلده بئیلقانلی‌لارین رهبرلری اولان داوون و شاپوخ بابکین موتفیقی کنیاز آبلاسادی اؤلدوردولر. بئیلقانلی‌لار اوچونجو دفعه عصیان قالدیردیلار و بیر منبعده گؤستریلدیگینه گؤره، قوروز [Qoroz] قالاسیندا مؤحکملندی‌لر .عصیانچی‌لار آررانین آشاغیداکی ویلایت‌لرینی بیر ایل عرضینده اؤز ال لرینده ساخلادیلار: یوخاری وایکونیک، بئرجور، سیساکان (و کوتاک)، (میوس Mivs ) خاباند، آماراس، پازکانک، آرساخدا مخانک[Mxank] و اوتیده تری[Utidə Tri] ویلایت.

اؤلدورولن آبلاسادین یئرینه اونون باجی‌سی اوغلو یئسایی ابو موسی بئیلقان ویلایتی‌نین حؤکمداری اولدو. او، بابکین قوشون‌لارینی کومگه چاغیردی و اونلارین یاردیمی ایله "همین ویلایت‌لری اله کئچیردی و هامی یا حؤکمرانلیق ائتدی". یئسایی ابو موسی نین آدام‌لاری کنیاز آبلاسادین قاتیل‌لری داوون و شاپوخو یاخالاییب عذابلا اؤلدوردولر.

منبعدن گؤروندوگونه گؤره، قوروز قالاسی عصیان ائتمیش بئیلقانلی‌لارین الینده قالمیشدی. بابکین اوردوسو بو قالانی آلماق اوچون آرازدان کئچیب آماراس ویلایتینده دوشرگه سالدی. قالانین آلینماز اولدوغونو و عصیانچی‌لارین قطعیتینی گؤرن بابک، عصیانی یاتیرتماق اوچون اولجه ایشلتدیگی فورصتدن فرقلی اولا‌راق، عصیانچی‌لاری تسلیم اولماق اوچون دیله توتماغا باشلادی. "او، صولحدن دانیشماغا باشلاییب چالیشیردی کی، اونلاری اؤز حاکمیتینه تابع ائتسین. بیر چوخ‌لاری بیر مدت اوچون توبه ائدیب اونا تابع اولدولار، لاکین سونرا‌دان آلدادیلمیش اولدوغونو گؤره‌رک یئنیدن قیام قالدیردیلار".

بابک شهرین تسلیم اولماسینا مووفق اولمادیغیندان اؤز پایتاختینا قاییتدی، قالانین یانیندا ایسه اؤز سرکرده‌لریندن روستوم[Rostom]و قویوب "اونا امر ائتدی کی، قالا‌داکی‌لارلا ووروشماسین، اونلاری خوشلوقلا اطاعته جلب ائتسین. لاکین روستوم بابکین تاپشیریغینا فیکیر وئرمه‌ییب، قالادا مؤحکم یئر توتان‌لارلا موحاربه ائتمه‌یه باشلادی. او زامان قالانین کیشی‌لری عیسانین گوجونه پناه گتیره‌رک، خاچ و مقدس‌لرین قوروموش سوموک‌لرینی قاباق‌لاریندا توتا‌راق بابکین اوردوسونو مغلوبیته اوغراتدیلار".

گؤرونور، بابک آران ویلایت‌لرینده قان تؤکولمه‌سینی داوام ائتدیرمک ایستمیردی، چونکی او اؤز آرخاسینی تامین ائتمک فیکرینده ایدی.محض بونا گؤره او "صولحدن دانیشماغا باشلامیشدی". یقین محض بو زامان سهل ابن سمبات و یئسایی ابو موسی ایله بابک آراسیندا علاقه پوزولدو. نتیجه‌ده بابک آرران ویلایت‌لرینده اؤز کئچمیش موتفیق‌لری ایچری‌سینده کی دایاغینی و آتلی قوشونونون ایستیفاده ائتدیگی گؤزل قیشلاق‌لاری ایتیردی. س.ت.یئرئمیان اؤز مقاله‌لریندن بیرینده یازیر کی، زادَگان‌لارین بابکه قارشی موناسیبتی‌نین دییشیلمه‌سینده باشلیجا رولو "سونیک و آرساخ کندلی‌لری‌نین ناراضیلیغی اوینامیشدیر، چونکی اونلار بابکی ارزاقلا و بیرینجی نؤوبه‌ده تاخیل ایله تجهیز ائتمه‌لی ایدیلر. کندلی‌لرین احتیاطی قورتاراندا، بابک تاخیلی فئودال‌لاردان زورلا آلدی. ائرمنی‌لردن و ائرمنی لشمیش آلبان‌لاردان عبارت ایری زادگان‌لار بابکین حرکت‌لرین‌دن غضب‌لنرک اونا قارشی عصیان قالدیردیلار... بابکین آرخاسیندا گئدن بو موباریزه‌لر نتیجه‌سینده اونون قووه‌سی ضعیفله‌دی کی، بو دا 837-جی ایلده عرب‌لرین اونو قطعی مغلوب ائتمه‌سینه ایمکان وئردی".

سونیک و آرساخین بابکی تاخیل لا تجهیز ائدن بازا اولدوغو حاقیندا س.ت.یئرئمیانین وئردیگی معلوماتین منبع‌لرده تصدیق اولونمادیغی مسئله‌سینه توخونولمامیشدیر. قئید ائتملی ییک کی، ائرمنی کنیازلاری آراسیندا بابکین موتفیقی یوخ ایدی. اونون موتفیق‌لری آنجاق سونیک، آرساخ، شکی، بئیلقان و دیگر ویلایت‌لرین حاکم‌لری اولان آلبان کنیازلاری ایدی. آ.م.اوتمازیان دوغرو اولا‌راق گؤستریر کی، بو کنیازلار "بابکین حرکاتیندا اؤز صینفی منافع‌لری اوچون اجتماعی تهلوکه گؤروب بابکله علاقه نی کسیر، "گوناهکار بابکه" داها تابع اولمور، اونون "قانون‌لارینی و امرلرینی" یئرینه یئتیرمیرلر".

بیر طرف‌دن خورمی‌لر عصیانینین موفقیت‌لری، دیگر طرفدن خیلافتین اؤزونده مامونون قارشیلاشدیغی دایمی داخیلی چکیشمه‌لر اونونلا نتیجه لنمیشدی کی، عباسی‌لر خیلافتی اؤز وارلیغی اوچون تهلوکه‌لی زامان کئچیریردی. جزیره‌ده نصر ابن شبسین، سوریادا عرب طایفه‌لارینین، مصرده عبدالله السوری‌نین (820-826)، مصرده 829-جو ایلده یمنی‌لر و قیسی‌لرین عصیان‌لاری، هابئله بیزانس ایله دایمی موحاربه‌لر خلیفه ماموندان آغیر خرج و بؤیوک اوردو طلب ائدیردی. مامون بوتون ایگیرمی ایللیک حؤکمرانلیغی عرضینده خیلافتده یالنیز چوخلو عصیان‌لاری یاتیرما‌لی اولموشدو. او، عصیان‌لارین عؤهده‌سیندن گله بیلمه میش اولسا دا، اؤز حؤکمرانلیغینین آخیرلاریندا چوخ بؤیوک بیر اراضی توتان خورمی‌لره قارشی هئچ بیر ایش گؤره بیلمه‌دی. مامون اؤلن ایلده خورمی‌لرین عصیانی داها بؤیوک بیر قووه ایله قیزیشدی. نظام الملکون وئردیگی معلوماتا گؤره، عصیان اصفهان، فارس ویلایت‌لرینی و بوتون کوهیستانی بورودو. مامونون بیزانس ایله موحاربه‌یه باشی قاریشماسیندان ایستیفاده ائدن عصیان‌چی‌لار "بیر گئجه واخت تعیین ائتدی‌لر. حاضیرلاشیب بوتون ماحال و ویلایت‌لرده عصیان قالدیردیلار. شهرلری تالادیلار. فارسدا چوخلو موسلمان قیردیلار، آرواد و اوشاق‌لاری اسیر آپاردیلار. اصفهاندا اونلارین باشچی‌سی علی بن مزدکان آدلی بیریسی ایدی. او شهر داروازاسیندا ایگیرمی مین نفرلیک سلاحلی قووه نی گؤزدن کئچیرتدی و قارداشی ایله بیرلیکده کوها گئتدی. علی کوهو توتدو، غارت ائتدی، الینه کئچن موسلمانی اؤلدوردو... قاییتدیقدان سونرا او، بابکله بیرلشمک اوچون آذربایجانا گئتدی. هر طرفدن خورمی دینلی‌لر بابکین یانینا گئدیردیلر".

خلیفه مامون 833-جو ایل آوقوستون 7-ده اؤلدو، اؤز قارداشی معتصمی (ابو اسحاق محمد بن هارون الرشیدی) تاختا ولیعهد تعیین ائده‌رک، اونا وصیتنامه قویدو. بو وصیتنامه‌نین باشلیجا ماده‌سی خورمی‌لره قارشی موحاربه‌یه باشلیجا دقت وئرمک سرانجامی ایدی: "خورمی‌لره گلینجه، اونلارا قارشی موحاربه‌یه قطعیتلی و رحمسیز بیر آدام گؤندر، اونا صبرله پول، سلاح، آتلی و پیادا قوشونلا کؤمک ائت. اگر اونلارین واختی (خورمی‌لرله موحاربه) اوزون چکسه، سن اؤزون اؤز طرفدارلارین و یاخین آدام‌لارین ایله اونلارین اوستونه گئت". 833-جو ایل آوقوستون 10-دا معتصم خلیفه اعلان ائدیلدی.

آردی وار ...

۲ چایان (عقرب) ۱۳۹۰