بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی (6)
آلتینجی بؤلوم : بابکین سون گون‌لری
عرب‌لر بزی آلدیقدان سونرا بابک تاجیر پالتاری گئییب آراز چاییندان کئچه‌رک آران طرفه قاچدی. آفشین بابکین قاچدیغینی بیلن کیمی آذربایجان، آران، بئیلقان و ائرمنیستان حؤکمدارلارینا خبر وئردی کی، "بابک بیر نئچه آداملا قاچمیش و دره‌یه چاتمیشدیر، اورا‌دان ایسه ائرمنیستان طرفه یوللانمیشدیر و سیزین یانینیزدان اؤتوب کئچه‌جک‌دیر" . اونلارا امر ائتدی کی، بوتون شوبهه‌لی آدام‌لاری توتوب ساخلاسین‌لار.
بابک بیزانس اراضی‌سینه گئدیب چاتماغی دوشونوردو، چونکی بیزانس ایمپراتورو ایله چوخ یازیشیردی.
عرب منبع‌لرینده بابکین فئوفیل ایله نئجه علاقه ساخلادیغی و بیزانسین خورمی‌لره نئجه تأثیرلی کؤمک گؤستردیگی باره‌سینده معلومات وئریلیر. طبری 837-838-جی ایللرین حادثه‌لرینی شرح ائدرکن بیلدیریر: "همین ایلده بیزانسلی‌لارین حاکیمی فئوفیل میخاییل اوغلو زیباترا اها‌لی‌سینه هوجوم ائده‌رک اونلاری اسیر آلدی و اونلارین شهرینی تالان ائتدی. سونرا او، سرعتله موسلمان قالا‌لاریندان کئچدی، موسلمان قادین‌لارینی [بعضی‌لری دئییرلر کی، اونلارین سایی مین نفردن چوخ ایدی] اسیر آلدی و الینه کئچن موسلمان‌لارا ایشگنجه وئردی؛ او، اسیرلرین گؤزلرینی قیزمار دمیرله یاندیریر، قولاق و بورون‌لارینی کسیردی.
فئوفیلین خیلافت اراضی‌سینه هوجومو بزده محاصره اولونموش بابک تام چاره‌سیز وضعیتده اولدوغو باره‌سینده فئوفیله مکتوب یازاندان سونرا باشلامیشدی، چونکی بابکین مکتوبوندان سونرا عرب‌لر بزی دارماداغین ائتمیشدیلر. طبری بیزانس قوشون‌لارینین غفلتا هوجومونون سببینی بئله ده ایضاح ائدیر: "او [بابک]، اؤلومه یاخین اولاندا، اؤز گوجسوزلوگونو، هابئله اؤز قوشونونون گوجسوزلوگونو یقین ائدنده، بیزانس پادشاهی گئورگی اوغلو، میخاییل اوغلو فئوفیله یازیب بیلدیردی کی، عرب‌لرین پادشاهی بوتون اوردولارینی، حتی اؤز درزیسی و آشپازی داخیل اولماقلا بوتون دؤیوشچولرینی اونون علیهینه گؤندرمیشدیر، بئله کی، اونون قاپیسیندا (بیزانس سرحدینده.) داها هئچ کس قالمامیشدیر. بونا گؤره "اگر سن [اونون اراضی‌سینه] سوخولماق ایسته‌سن، بیل کی، هئچ کس سنین یولونو توتمایا‌جاق و سنه مانع اولمایا‌جاقدیر". او [بابک]، فئوفیله مکتوب گؤندررکن بئله اومید ائدیردی کی، بو مکتوب بیزانس پادشاهینی جیدی عملیاتا باشلاماغا وادار ائده‌جک و بونون نتیجه‌سینده او، [اؤزونون] بعضی فلاکت‌لریندن خلاص اولاجاقدیر، چونکی معتصم اونون موقابیلینده دوران قوشون‌لاردان بیر حیصه‌سینی گئری چاغیریب بیزانسلی‌لارین پادشاهینا قارشی گؤندرمه‌یه مجبور اولاجاقدیر، بئله‌لیکله ده اونون باشی اونونلا [بابکله] دئییل، بیزانس‌لی‌لارلا قاریشا‌جاقدیر".
دئییلن‌لردن گؤروندوگو کیمی،طبری فئوفیلین بابکه کؤمک اوچون ائتدیگی هوجوم تاریخینی هیجری 223 (ب.ائ. 838)-جو ایل گؤستریر. حال بوکی بابک هیجری 222 (836-837)-جی ایلده اعدام ائدیلمیشدیر؛ بئله کی، تاریخ‌لرین دوز گلمدیگی گؤز قاباغیندادیر.
بابک فئوفیلین خیلافته قارشی هوجوما کئچمه‌سینی سرعتلندیرمک اوچون حتی یالان وعده لر وئرمکدن چکینمه میشدی. او، ایمپراتورا بئله یازیردی: "من حقیقتده خریستیان اوغلویام و گیزلیجه خریستیانلیغا سیتاییش ائدیرم. من بوتون طرفدارلاریمی مجبور ائدجگم کی، خریستیانلیغی قبول ائتسینلر. لاکین اونلارا دئمک اولماز کی، "بو ساعت بو دینی قبول ائدین!"، چونکی من بیلیرم، اونلار رد ائدرلر. منیم ایندیکی دینیم اونلارین خوشونا گلیر، چونکی بو دین اونلاری ایسلام دینیندن آییریر. من اونلارا [عرب‌لره] غلبه چالاندان سونرااونلارین هامی‌سی، حتی خلیفه ده منیم دینیمی قبول ائده‌جک وگؤسترجییم یول ایله گئده‌جک‌لر. محض او زامان من اونلاری خریستیانلیغا دعوت ائده‌جه‌یم، اونلار دا خریستیان اولا‌جاق‌لار".
نئجه اولسا دا، فئوفیل 100 مین نفرلیک اوردو ایله عرب‌لرین اوستونه گئتدی. طبری بیلدیریر کی، او، زیباترانین اوستونه همین محمره ایله بیرلیکده گئتمیشدی کی، اونلار جیبالدا عصیان ائدنده و اسحاق ابن ابراهیم بن مصعب اونلارلا ووروشاندا بونلارین بیر حیصه‌سی بیزانسلی‌لارین یانینا قاچمیشدی (اونلارین رییسی بارسیس ایدی). بیزانس پادشاهی اونلارا تقاعد تعیین ائدیب اونلاری ائولندیردی، اؤزونه عسگر ائتدی و اؤزونون ان موهوم ایش لری اوچون اونلاردان ایستیفاده ائتدی".
زیباترا و دیگر عرب شهرلری‌نین باشینا نه لر گلدیگی باره‌سینده یوخاریدا دئییلمیشدیر. یالنیز بونو قئید ائتمه لیییک کی،بابکله بیزانس ایمپراتورو فئوفیل آراسیندا یازیشما وار ایدی. فئوفیل،گئج ده اولسا، بابکه قوشونلا کؤمک ائتدی و بو قوشونون ایچری‌سینده خورمی حیصه‌لری ده وار ایدی؛ اولا بیلر، ایمپراتور عصیانین موفقیتله نتیجه لنجگی و خیلافت اوزرینده غلبه الده ائدیلجگی حالدا، بابکین طرفدارلاری ایچری‌سینده دییشیکلیک عمله گلجگی اومیدینده ایدی. آفشین بابکی توتماق اوچون بوتون یول‌لارا دسته‌لر گؤندردی، لاکین بابکین ایزینه دوشمه یین قیزغین چاغیندا،بیردن خیلافت پایتاختیندان خلیفه‌نین قیزیل مؤهورو ایله بیر مکتوب گلدی، معتصم بابکه آمان بخش ائدیردی، آفشین بو احوالاتدان لاپ چاشیب قالدی. او، بابکین اسیر ائدیلن بؤیوک اوغلونو یانینا چاغیریب دئدی: "من بونو امیر المومنیندن هئچ گؤزلمیردیم و اونون[بابکین] ایندیکی وضعیتینده آمان حاقیندا اونا شخصاً اؤزوم بیرشئی یازماق فیکرینده دئییلم". لاکین بابکین اوغلو آتاسینا خلیفه‌نین مکتوبونو آپاریب وئرمکدن ایمتیناع ائتدی. اسیر دوشموش ایکی خورمی گؤندریلدی. اونلار خلیفه‌نین مکتوبوندان علاوه، بابکین اوغلونون مکتوبونو دا آپاردیلار؛ بو مکتوبدا او، آتاسیندان خواهیش ائدیردی کی،خلیفه‌نین وئردیگی آمانی قبول ائدیب حیاتینی ساخلاسین. اوغلونون مکتوبونو اوخویان کیمی، بابک برک غضبلندی، قاصیدلردن بیرینی اؤلدوردو و خلیفه‌نین مکتوبونو آچما‌دان ایکینجی قاصیده بئله دئدی:"گئت، او فاحیشه اوغلوندان سوروش، بونو نه مقصدله منه یازمیشدیر؟"بوندان سونرا بابک اؤز اوغلونا بئله جاواب یازدی: "اگر سن منیم آردیمجا گلسیدین، اؤز سولاله‌نین واریثی اولاردین و ورثه‌لیک سنه کئچردی، بیر نئچه گون بوندان اووله دک سن منیم اوغلوم ساییلیردین.لاکین ایندی سنین فاحیشه آنانین اخلاقسیزلیغی منه آیدین اولدو! اولابیلر من بو گوندن سونرا آز یاشاییم، لاکین منیم اوستومده پادشاه[ملیک] آدی واردیر و هارادا اولسام، یا دا منیم باره مده هارادا نه دئسه‌لر، من پادشاه اولا‌راق قالیرام. سن ایسه ائله بیر جینسدن عمله گلمیشسن کی، اوندان بیر نفر لیاقتلی [آدام] چیخمامیشدیر و من[اوجا‌دان هامی یا] دئییرم کی، سن منیم اوغلوم دئییلسن، چونکی قیرخ گون آلچاق کؤله کیمی عؤمور سورمکدن سه، بیر گون رهبر کیمی یاشاماق یاخشی‌دیر" .
بئله بیر رد جاوابی آفشینین، البته، خوشونا گلدی، چونکی، بابکله دانیشیق‌لاریندان خلیفه‌نین خبری اولدوغو حاقیندا شوبهلنمه‌یه باشلادی. او، بابکی و اونون یولداش‌لارینی آختارماغی داوام ائتدیرمک حاقیندا سرانجام وئردی.
بابک، آذوقه‌سی قورتارانادک "آذربایجا‌ندان ائرمنیستانا گئدن" دره‌ده گیزلنیردی. بابکله بیرلیکده اونون ایکی قارداشی - معاویه و عبدالله، آناسی، بنت الکلندانیه آدلی سونونجو آروادی و بیر نئچه خیدمتچی اونون یانیندا ایدی. یقین کی، بنت الکلندانیه سونیک کنیازی واساکین قیزی ایدی و بابک واساکا عرب‌لره قارشی کؤمک ائدندن سونرا اونون قیزی ایله ائولنمیشدی، بابک 828-جی ایلده عرب‌لری دارماداغین ائتدیکدن سونرا "اونون [واساکین] قیزی ایله ائولندی و اؤز حاکمیتینی بو ویلایته [سونیکه] ده شامیل ائتدی.بابکین محض بو آروادی اونو دیله توتموشدو کی، بیزانسا قاچماق اوچون یولو اونون وطنیندن سالسین.
بابک و اونونلا گئدن‌لر هئچ شوبهه لنمیردیلر کی، اونلاری تعقیب ائدیب گودورلر؛ یولدا دینجلمک اوچون بیر یئرده دایاندیق‌لاری زامان آفشینین گؤندردیگی دسته گؤزتچی‌لرین ایشاره‌سی ایله اونلارا هوجوم ائتدی. بابک، عبدالله و خیدمتچی‌لردن بیری قاچیب آرا‌دان چیخدیلار. معاویه، بابکین آروادی، آناسی و قالان خیدمتچی‌لر ایسه اله کئچدیلر. بابک ایله قارداشی گیزلیجه چوخ یول گئتدیلر، نهایت، آجلیق اونلاری وادار ائتدی کی، آچیق یولا چیخسینلار. بیر اکینچینی گؤرنده ارزاق الده ائتمک اوچون خیدمتچینی اونون یانینا گؤندردیلر.
بو یئردن بیر آز آرا‌لی سرحد قاراووولخاناسی وار ایدی و همین ویلایتین (شکی‌نین) حؤکمداری کنیاز سهل ابن سمباتین محافظه دسته‌سی بورادا کئشیک چکیردی. بورایا گلن سهل واختیله عمومی منافعی بیر اولان بابکی تانیدی. بابکین بیزانسا گئتدیگینی اؤیرنن سهل اونو اؤز قالاسینا دعوت ائده‌رک دئدی: "بو سنین اؤز ائویندیر و من سنین نؤکرین. بو قیشی بورادا قال، سونرا نه ائدجگینی قت ائدرسن" آج و یورغون اولان بابک سهلین سؤزلرینه ایناندی و اونون تکلیفی ایله راضیلاشیب دئدی: "منیم و قارداشیمین بیر یئرده قالماغیمیز یاخشی دئییلدیر، چونکی بیریسی ایکیمیزدن بیرینین ایزینه دوشرسه، او بیریسی ساغ قالار. من سنین یانیندا قالارام، قارداشیم عبدالله ابن ایستیفانوسون یانینا گئدر، چونکی نه لر اولا بیلجگینی بیلمیریک، بیزیم ایسه سولاله‌میزی داوام ائتدیره بیله‌جک خلیفیمیز یوخدور.
سهل آفشینه خبر وئردی کی، بابک اونون یانیندا‌دیر؛ بیر نئچه گوندن سونرا ایسه، سهلین دوزلتدیگی اوودا بابک توتولدو؛ سهل اونا گؤره بئله ائتمیشدی کی، بابکین توتولماسیندا اوندان شوبهه لنمسینلر.
آز سونرا آفشینین طلبینه گؤره ابن ایستیفانوس بابکین قارداشی عبداللهی دا تسلیم ائتدی. سهل ابن سمبات "اؤز سیینه گؤره سارایدان [خلیفه ساراییندان] بؤیوک موکافات آلدی: ائرمنیستان، ایبئریا و آلبانیا اوزرینده عالی حاکمیت اونا وئریلدی، او دا بوتون بو یئرلره پادشاه کیمی حؤکمرانلیق ائتدی.
آفشین بابکین و اونون قارداشینین اسیر آلیندیغینی معتصمه خبر وئردی، خلیفه اونلارین پایتاختا گتیریلمه‌سی اوچون امر وئردی. آفشین عیراقا قاییتماغا حاضیرلاشارکن بابکه دئدی: "من سنینله [عیراقا] یولا دوشمک نیتینده‌یم، بونا گؤره آذربایجان تورپاغیندا ایستدیگین شئیه آخیرینجی دفعه باخا بیلرسن". بابک بئله جاواب وئردی: "من اؤز شهریمه باخماق ایستردیم".
837-جی ایل سئنتیابرین 15- ده[بوگونگو گونش تقویم ایله شهریورین 15] بابک داغیدیلمیش و یاندیریلمیش بزه باخدیقدان سونرا برزنده آفشینین یانینا گتیریلدی. بابک و اونون قارداشی 838-جی ایل یانوارین 4-ده[14دی] سامرایا گتیریلدیلر.
مسعودی‌نین دئدیگینه گؤره، خلیفه بابکین اسیر آلیندیغینی خبر آلان کیمی "اونو سئوینج بورودو و او اؤز سئوینجینی آچیق بیلدیردی. غلبه [بابک اوزرینده غلبه] حاقیندا اؤلکه‌نین هر یئرینه خبر گؤندریلدی".
بابک موختصر دیندیریلندن سونرا شاققالاندی، اونون باشی، اهالینی قورخوتماق اوچون خوراسانا گؤندریلدی، بدنی ایسه سامرادا آسیلدی.
بیر چوخ اورتا عصر منبع‌لرینده بابکین اعدام زامانی گؤستردیگی متانت و مردلیگیندن بحث اولونور. مثلا، طنوحی بیلدیریر: "متانت و معنوی قووه‌یه داییر غریبه حکایه‌لر آراسیندا آشاغیداکی دا واردیر: بابک الخورمینی معتصمین یانینا گتیرنده، اونون قارداشی [طرفداری] المزیر اونا دئدی: "ائی بابک! سن هئچ کسین گؤره بیلمدیگی بیر ایش گؤرموسن. ایندی ده هئچ کسین دؤزه بیلمدیگینه سن دؤزمه‌لیسن!" بابک اونا بئله دئدی: "سن منیم دؤزومومو گؤررسن". ائله کی، اونو معتصمین یانینا گتیردیلر. معتصم امر ائتدی بابکین ال لرینی و آیاق‌لارینی اونون گؤزونون قاباغیندا کسسینلر. [جلاد] دا بابکله مشغول اولدو. اولجه اونون ساغ [الینی] کسدی، قان آخاندا، بابک بوتون اوزونو ائله قانا بویادی کی، اوزونده ذره قدر تمیز یئر قالمادی. معتصم دئدی: "اوندان سوروشون نه سببه بئله ائتدی؟" بابکدن سوروشدولار، او دا بئله جاواب وئردی: “خلیفه‌یه [بئله] دئیین: "سن امر ائتدین منی شاققالاسینلار، منیم اعدامیم اوچون سن ویجدانینلا جاواب وئره‌جکسن. لاکین بونا شوبهه اولا بیلمز کی، مندن آخان قانی دایاندیرماغا سنین حؤکمون چاتماز و نه قدر کی، باشیم کسیلمه میشدیر، بو قان آخا‌جاقدیر. من قورخورام کی، بوتون قانیم آخیب قورتارسین و اوزومون رنگی قاچیب سولغونلاشسین، آدام‌لار دا بئله دوشونسون کی، گویا من ائله اولدن اؤلومدن قورخموشام میش. محض بونا گؤره من بئله ائتدیم، یوخسا قانیمین آخدیغی اوچون ائتمدیم. من اوزومو قانا بویادیم کی، اوزومون رنگی قاچمیش کیمی گؤرونمه‌سین". اوندا معتصم دئدی: "اگر اونون گؤردوگو و باغیشلانماسینا ایمکان وئرمه‌ین ایش لر اولماسایدی، بو فایدا‌لی آدامی ساخلاماق دوزگون اولاردی"، اودور کی، او، [جلادا] امر ائتدی اعدامی داوام ائتدیرسین. اونون ال- قولونو کسدیکدن سونرا باشینی کسدیلر. سونرا بابکین ال لرینی، آیاق‌لارینی و باشینی اونون قارنینا سوخدولار و اوستونه نئفت تؤکوب یاندیردیلار. قارداشی ایله ده بئله ائتدیلر. لاکین اونلاردان هئچ بیری نه قیشقیردی، نه ده ذره قدر آه- ناله ائتدی".
ابن تغری بئردی دئییر کی، "بابک اؤز زمانه‌سی‌نین قهرمانی و خیلافتی دهشته گتیرن بیر ایگید ایدی".
مقدسی‌نین معلوماتینا گؤره، بابکین اوزرینده چالینان غلبه ایسلام [دؤولتینده] ان بؤیوک غلبه ایدی، اونون اسیر آلیندیغی گون ایسه موسلمان‌لارین بایرام گونو ایدی" . بونو تصدیق ائتمک اوچون نظام الملکون دئدیگینی ده مثال گتیرمک اولار: "معتصمین اوچ غلبه‌سی اولموشدو، هامی‌سی دا ایسلامین شؤهرتی ایدی: بیرینجی‌سی، رورا اوزریندکی غلبه، ایکینجی‌سی، بابک اوزریندکی غلبه، اوچونجوسو، تبریستا‌نلی مزیر[مازیار] گبر اوزریندکی غلبه. بو اوچ غلبه‌دن لاپ بیری باش توتماسایدی، ایسلام محو اولاردی". بو، دوغرودان دا بئله‌دیر، چونکی ایگیرمی ایلدن آرتیق مودت عرضینده خورمی‌لر بابکین رهبرلیگی ایله چوخلو عباسی قوشونونو محو ائتدیلر. اورتا عصر منبع‌لری‌نین معلوماتینا گؤره، بو دؤور عرضینده خورمی‌لر 225500 نفر عسگر و چوخلو عرب سرکرده‌سینی محو ائتمیشلر.
گؤردوگوموز کیمی، آذربایجان خورمی‌لری اوزریندکی غلبه خیلافت اوچون آسان بیر ایش اولمادی. بونون اوچون اساساً اؤز یوکسک دؤیوش کئیفیت‌لرینه گؤره عرب‌لردن فرقلنن تورک حربی بیرلشمه‌لری سفربرلی یه آلینمیشدی. بوندان علاوه، بابکین عصیانینی یاتیرماقدا "خیلافت قوشون‌لاری ایله بیرلیکده ائرمنی ناخارارلاری دا اؤز قوشون‌لاری ایله ایشتیراک ائدیردیلر".
بابکین رهبرلیگی ایله خورمی‌لرین عصیانی آذربایجان تاریخینده ان پارلاق صحیفه‌لردن بیری دیر. م.کاظیم بی ین سؤزلرینه گؤره، عباسی‌لر خیلافتینده خالق عصیان‌لارینین موفقیت‌لری "قیسا مودتلی و کئچیجی اولسا دا، حیرتلی ایدی" ؛ بابکین عصیانی موفقیتسیزلیگه اوغراماسینا باخمایا‌راق، خیلافتین شیمال ویلایت‌لرینده یاشامیش خالق‌لارین شعوروندا درین ایز بوراخدی. بابکین آردیجیل‌لاری IX عصرین آخیرینادک خیلافتده باش وئرن بوتون یئنی عصیان‌لارین اؤزَیی اولدولار. خورمی‌لردن بیر چوخ‌لاری X عصرده اسماعیلی لرین تبلیغاتینا اویدولار و تصادفی دئییلدیر کی، ایرانین شیمال- شرق و شیمال- غرب، خزر دنیزی ساحلی و کوهیستان رایون‌لاری سونرا‌لار خورمی‌لرین آردیجیل‌لاری اولان باطنی‌لرین دایاغی اولدو.
آردی وار ...
۴ قووا (دلو) ۱۳۹۰