بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی (7)
یئددینجی بؤلوم: خیلافتده سونراکی سیاسی حادثهلره
خورمیلر عصیانی نین تأثیری
خورمیلر عصیانینین دارماداغین ائدیلمهسی، بابکین و. اونون طرفدارلاری نین دهشتلی صورتده اعدامی هئچ ده او دئمک دئییلدی کی، آذربایجاندا و خیلافتین دیگر ویلایتلرینده خالق کوتلهلرینین حرکاتی یاتیریلمیشدی. بابک عصیانینین آلوولاری یئنیجه سؤندورولموشدو کی، 9/838-جو ایلده تبریستاندا کارینلر سولالهسیندن اولان سون امیر مزیر[مازیار]ین، یا دا ماهیدیگه بن کارین بن واندا-هورموزون رهبرلیگی ایله عصیان باشلاندی . اونو شهریار سون شیروئیه تبریستاندان قوودو، او دا خلیفه مامونا پناه آپاردی؛ خلیفه اونو موسلمان ائدیب محمد آدلاندیردی. 210-جو ایلده شهریار اؤلدو، مامون مزیری تبریستان، رویان و دونباوند حاکمی تعیین ائدهرک، اونا ایسپاهباز[اسپهبد] لقبی وئردی.
طبری یه گؤره ، مزیر خوراساندا حاکم سولاله اولان طاهریلرین (809-837) نمایندهلرینه نیفرت ائدیردی و خلیفهنین امرینه گؤره اؤز تورپاقلاریندان آلینان خراجی اونلارا وئرمیردی. معتصم اونا امر ائتدی کی، خراج مبلغینی عبدالله ابن طاهره وئرسین، مزیر ایسه بونا بئله جاواب وئردی: من خراجی عبدالله ابن طاهره وئرمرم. من اونو امیر المؤمنینه وئررم". مزیرین گؤندردیگی پول همدانا چاتاندا، معتصم پولو خوراسانا – عبداللها گؤندرمگی امر ائتدی.
آفشین خلیفه ایله دانیشارکن بیر نئچه دفعه ائشیتمیشدی کی، او خوراسانداکی طاهیریلری ایشدن گؤتورمک ایستییر. آفشین بابک اوزرینده غلبه چالاندان سونرا، خیلافتده یوکسک روتبهیه چاتدی و خوراسان جانیشینی وظیفهسینی اله کئچیرمهیه جهد ائتمهیه باشلادی. مزیر ایله طاهریلر آراسینداکی موناسیبتلرین نورمال اولمادیغینی ائشیدن کیمی اونلارین قووولماسینی سرعتلندیرمک قرارینا گلدی. گیزلیجه مزیره مکتوبلار یازیب اونو خلیفهیه اطاعتسیزلیک گؤسترمهیه تحریک ائدهرک، اونا یاردیم گؤسترجگینی وعده ائتدی. مزیر باج وئرمگی دایاندیردی. عبدالله ابن طاهر مزیرین حرکتلری بارهسینده خلیفهیه یازدی و بونونلا معتصمده مزیره قارشی غضب اویاتدی.
مزیر عصیان قالدیریب آفشینی سئویندیردی. خلیفه عبدالله ابن طاهره امر ائتدی کی، مزیرله موحاربهیه باشلاسین. آفشین ایسه اؤز طرفیندن مزیره یازدی کی، عبداللها قارشی موحاربهیه گیریشسین و خلیفهنین اونا کؤمک ائدجگینی وعده ائتدی. مزیر آفشینله یازیشماغا باشلادی؛ آفشین مزیرین موفقیت قازاناجاغینا شوبهه ائتمیردی. مزیر کندلیلره امر ائتدی کی، اؤز فئوداللارینا قارشی عصیان قالدیریب اونلارین مالیکانهلرینی یاندیرسینلار. او، بابکله یازیشیر و خیلافته قارشی اونون حرکتلرینی بَیَنیردی . مسعودی بیلدیریر کی. مزیر "آفشینه اعتراف ائتدی کی، او، هر ایکیسینی بیرلشدیرن دینی اعتیقاد خاطرینه، جانلاندیرماق ایستدیکلری دوالیزم و آتشپرستلیک دینی خاطرینه اونو (بابکی) عصیانا تحریک ائدیردی".
منبعلرده بیلدیریلیر کی، مزیر عربلرین حاکمیتینه و اونلارا باغلی اولان ایجتماعی قورولوشا قارشی عصیان قالدیران خورمیلردن ایدی و ایسلام دینینی ظاهرده قبول ائتمیشدی، چونکی بلاذرینین دئدیگینه گؤره، او، "اللهسیز و خاین" ایدی. ابن ایسفندیار بیلدیریر کی، مزیر مزدکی، بابکی و ایسلامی محو ائتمک ایستهین دیگر آتشپرستلری تعریفلهییب گؤیلره قالدیریردی . بغدادی دئییر کی، مزیر موحمیره طریقتیندن اولان خورمی ایدی. حمدالله قزوینی یازیر کی، مزیرین آردیجیللاری، "قیرمیزی پالتار گئییر و آچیقجا بابکین احکاملارینی قبول ائدیردیلر".
عصیاندان سونرا، مزیر امر ائتدیردی کی، ایری مولکدارلارین تورپاغی توتولوب کندلیلره پایلانسین - بو ایسه خورمیلره خاص اولان املاک بؤلگوسو ایدی. مزیر ایری تورپاق صاحبلرینین تورپاغینی ال لریندن آلیب کندلیلره وئرمک له سیاسی مقصددن علاوه ایقتصادی مقصد ده گودوردو. او بیلیردی کی، تورپاق صاحبلرینین بؤیوک حیصهسی عربلردن و مؤولیادان عبارت ایدی ؛ "اونلارین هامیسی عربلر و عباسیلرین آردیجیللاری [مسوده] ایله ال بیر ایدی" . بویا گؤره ساری شهرینده مزیرین نمایندهسی اولان ابو صالح سرخستان[Əbu Saleh Sərxəstan] کندلیلره امر ائتمیشدی کی، گیروو ساخلانیلان تورپاق صاحبلریندن 260 نفری قیرسینلار. کندلیلر ده اونلاری خندهیه آتیب قیردیلار.
مزیر کندلیلری خیلافت مالیکانهلرینده خلیفه مامورلارینی محو ائتمهیه چاغیریر و اونلارا دئییردی: "من اونون [خلیفهنین] مالیکانهلرینده خیلافت مامورلارینین ائولرینی سیزه وئریرم... بونا گؤره حبس خانالارا گئدین و بیرینجیسی، بوتون مالیکانه صاحبلرینی اؤلدورون، سونرا منزیللردن سیزه وئردیکلریمی اؤزونوز اوچون گؤتورون".
مزیرین بو حرکتلری گؤستریر کی، اونون عصیانی عرب حؤکمرانلیغینی دئویرمهیه یؤنلدیلن سیاسی حرکات ایدی. مزیر ده خورمی بابکیلرین ایرهلی سوردوکلری شعارلاری ایرهلی سوروردو و همین شعارلار آشاغی صینیفلره منسوب کلی میقداردا آدامی اونون اطرافیندا بیرلشدیریب خیلافته قارشی موباریزهیه قالدیردی.
خلیفه معتصم مزیرین قالدیردیغی عصیانین بوتون تهلوکهسینی یالنیز عبدالله بن طاهر آفشینین مزیره و مزیرین آفشینه یازدیغی مکتوبلاری اله کئچیرندن سونرا باشا دوشدو.
مزیر 840-جی ایلین آوقوستوندا اؤز آداملارینین ساتقینلیغی اوزوندن اوودا عبدالله ابن طاهر طرفیندن توتولدو. سامرایا گتیریلدی و بورادا خلیفه اونو ایستینطاق ائتدی، لاکین طبرینین دئدیگینه گؤره، خلیفه یازیشما مسئلهسینی اوندان سوراشاندا، مزیر هئچ بیر شئیی بوینونا آلمادی. 840-جی ایل سئنتیابرین 24-ده اونو آفشین ایله اوزلشدیردیلر، بو زامان مزیر اعتراف ائتدی کی، آفشین اونو خیلافته قارشی عصیانا تحریک ائدیردی. معتصم امر ائتدی، مزیری دؤیه-دؤیه اؤلدورسونلر. اونا 450 چوبوق ووردوقدان سونرا مزیر اؤلدو و بابکین مئییتی یانیندا دارا چکیلدی.
آز سونرا، خیلافت اوردولارینین عالی باش سرکردهسی آفشین حیدر بن کاوسون اؤزو خیلافتین وارلیغی اوچون عینی درجهده تهلوکه تشکیل ائتمهیه باشلادی. لاکین ایزلمک لازیمدیر کی، بو مشهور سرکرده تدریجله خلیفه معتصمین اعتیمادینی نئجه ایتیریردی.
معین ائتدیگیمیز کیمی، خلیفهنین آفشینه قارشی اعتیمادینین قیریلماسینا سبب اولان ایلک حادثه اونون مزیرله یازیشماسی، کارینلر خاندانینین ایسلام دینینی ظاهرده قبول ائدن بو نمایندهسی ایله ال بیر اولماسی ایدی.
سونرا آفشینین قوهومو مینگیجاور الفرغانینین (یا دا الاسروشنه نین) قالدیردیغی عصیان اونون نفوذونون دوشمهسینه سبب اولدو. بابکین اعدامیندان سونرا خلیفه معتصم آفشینه بؤیوک لطفکارلیق گؤسترمکدن علاوه، اونو آذربایجانین حاکمی تعیین ائتمیشدی . آفشین بابکی سامرایا آپاراندا مینگیجاوری آذربایجاندا اؤز یئرینه قویدو، او ایسه 'همین ایلده (838-839) آذربایجاندا عصیان قالدیردی" . طبرینین روایتینه گؤره، مینگیجاور بابکین کندلریندن بیرینده، اونون بیر ائوینده بؤیوک خزینه تاپیب منیمسه میش، بو بارهده نه آفشینه، نه ده خلیفهیه خبر وئرمه میشدی. لاکین آذربایجان پوچت[پوست] ایدارهسی رییسی عبدالله بن عبدالرحمان بو تاپینتیدان خبر توتوب خلیفهیه معلومات وئرمیشدی. مینگیجاور خلیفهدن آلدیغی سورغویا جاواب اولاراق پوچت ایدارهسی رییسینین یالان معلومات وئردیگینی بیلدیردی. مینگیجاور ایله پوچت رییسی آراسیندا دیدیشمه باشلاندی و مینگیجاور اؤز دوشمنینی اؤلدورمک قرارینا گلدی. عبدالله ایسه اردبیل اهالیسینه مراجعت ائدیب کؤمک ایستهدی،اهالی ده اونو مودافعه ائتدی. بو احوالات مینگیجاورین اردبیله هوجوم ائتمهسی اوچون بیر بهانه اولدو. خلیفه آفشینه امر ائتدی کی، مینگیجاوری آذربایجان حاکمی وظیفهسیندن کنار ائدیب حبس ائتسین. آفشینین گؤندردیگی سرکرده مینگیجاوری تعقیب ائتمهیه باشلادی. مینگیجاور ایسه کئچمیشده بابکه مخصوص آلینماز قالالاردان بیرینی برپا ائدیب مؤحکملتدی، لاکین بیر آیدان سونرا قوشون مینگیجاورین علیهینه عصیان قالدیریب اونو حبس ائتدی و عرب سرکردهسینه تحویل وئردی، او دا 40/839-جی ایلده مینگیجاوری سامرایا آپاردی. خلیفه مینگیجاوری زیندانا سالدی. طبرینین روایتی بئله دیر.
یعقوبینین روایتی بیر آز باشقا شکیلدهدیر. "ورثاندا (9/838- جو ایلده) محمد بن عبیداله الورثانی عصیان ائتمیشدی. آفشین اونا قارشی مینگیجاوری گؤندردی، او ایسه 20 مینلیک قوشونون امیری اولوب آذربایجاندا آفشینی اوز ائدیردی" . لاکین خلیفه الورثانینین تقصیریندن کئچیب، اونو باغیشلادی، اونا آمان وئردی و قوشونلارین هوجومونو دایاندیرماغی امر ائتدی. مینگیجاور ایسه خلیفهیه تابع اولماییب "اورادا [آذربایجاندا خلیفهدن] آیریلدی و بابکین طرفدارلارینی باشینا ییغیب ورثانین اوستونه گئتدی (اورادا) محمد بن عبیداله الورثانی و سولطانا [خلیفهیه] صداقتلی اولان بیر نئچه شخصی اؤلدوردو" . خلیفه غضبلنرک آفشینه امر ائتدی کی، مینگیجاوری اونون یانینا گتیرسین. آفشین اونا قارشی ابو الساجین باشچیلیغی ایله بؤیوک اوردو گؤندردی، لاکین خلیفه خبر آلدی کی، مینگیجاور آفشینین اؤز تاپشیریغی ایله خلیفهنین ایرادهسی علیهینه چیخمیشدیر و آفشین ابو الساجی هئچ ده اونا گؤره گؤندرممیشدیر کی، مینگیجاورین اوردوسونو دارماداغین ائدیب، اونون اؤزونو اسیر ائتسین، عکسینه، اونون خلیفهیه قارشی عصیان قالدیرمیش اوردوسونا کؤمک گؤستریب اونو گوجلندیرسین. خلیفه آفشینین خیانتینی اؤیرنندن سونرا مینگیجاورین عصیانینی یاتیرتماق اوچون بوغا الکبیری گؤندردی. آغیر ووروشمالاردان سونرا 1/840-جی ایلده مینگیجاور تسلیم اولدو و سامرایا آپاریلدی.
سونرالار، مزیرین موحاکیمهسینده خلیفه معتصم اؤز شوبههلرینین دوغرو اولدوغونو یقین ائتدی، زیرا بیلدی کی، آفشین خیلافته خیانت ائتمگی چوخدان قطع ائتمیشدی. مینگیجاوری عصیانا تحریک ائدیر و بو بارهده اؤز هم فیکری مزیره یازیلی صورتده خبر وئریردی.
طبری بیلدیریر کی، "آفشین ده اونون [مینگیجاورین] ایشی اوستونده [خلیفه طرفیندن] شوبهه آلتینا آلیندی".
آفشینین تنزولو و موحاکیمهسینی تصویر ائتمزدن اول، اونون کؤکو خیلافتین حربی باشچی سی درجهسینه نئجه یوکسلدیگی بارهسینده قیسا معلومات وئرمک لازیمدیر. و.و.بارتولدون دئدیگینه گؤره، عربلرین (اورتا آسیادا ) سون بؤیوک حربی عملیاتی، هیجری 208 (میلادی 822/23)-جی ایلده اوسروشانایا ائدیلن سفر ایدی". او زامان اوسروشانا حاکمی آفشین کاووس ایدی، اونون حیدر، فضل، خاش و رشید آدلی دؤرد اوغلو وار ایدی. عائله ایختیلافی اوزوندن حیدر بغدادا خلیفه مامونون یانینا قاچمالی اولدو، او دا کاووسون کومکی ایله اوسروشانانی ایستیلا ائتمهیه موفق اولدو و 822-جی ایلدن اونو خیلافتین ترکیبینه داخیل ائتدی. حیدر بن کاووسون اؤزو همین ایلده خلیفهنین قوللوغونا گیردی و ایسلام دینینی قبول ائتدی، لاکین آشاغیدا گؤرجگیمیز کیمی، آنجاق ظاهرده بئله ائتمیشدی. اونون حربی سرکرده اولاراق بیرینجی جدی حرکاتی 831-جی ایلدکی سفریدیر کی، بو زامان مصرده آدوس الفخرینین عصیانینی یاتیرتمیشدی.
835-جی ایل یونون 3-ده معتصم حیدر بن کاووسو جیبال ایالتینه حاکم تعیین ائتدی و خیلافت قوشونلارینین باش کوماندانلیغینی اونا تاپشیریب بابکه قارشی موحاربهیه گؤندردی . بابکه غلبه چالاندان سونرا 838-جی ایلده، حیدر بن کاووس 30 مینلیک اوردونون باشیندا خلیفه قوشونلارینین قاباغیندا گئدهرک، ایمپراتور فئوفیلین سرکردهلیگی آلتینداکی بیزانس اوردوسونون اساس قووهلرینه هوجوم ائتدی، اونلاری مغلوب ائدهرک قاچماغا وادار ائتدی. اونون ایشتیراکی ایله 838-جی ایل یولون 22-ده آموریوم شهری آلیندی. طبری فئوفیل ایله موحاربهده آفشینین دؤیوش شجاعتینی مدح ائدن شاعر حسین بن ضحاک البخیلینین قصیدهسینی وئریر:
اللهین حامی سی ایله ابو حسنین قودرتی ایرَم سوتونلاریندان داها مؤحکم اولدو.
کاووس اوغلانلارینین، ایران حؤکمدارینا اونون یاراتدیغی شؤهرت هامیدان اوستون اولدو.
معتصمین الینده آفشین اللهین قودرتیله سییریلمیش قیلینج ایدی.
بزده، او، ایرَمدکی هئیکللر بنزهینلردن باشقا هئچ بیر شئیین قالماسینا ایمکان وئرمهدی.
گؤزلریندن پئشمانلیق دویولان بابکی او، گیروو بیر اسیر کیمی اورایا گتیردی.
سونرا فئوفیله ووردوغو گؤزه نیزه.
هر ایکی اوردوسونو ایکی یئره پارچالادی، فئوفیل اؤزو ده قاچماغا اوز قویدو.
اونلارین چوخو قیریلدی، سلمت قالانلار ایسه، سانکی شیشه چکیلمیش ات اولدو.
خلیفهدن سونرا بیرینجی شخصیت اولان حیدر بن کاووس، طبیعی اولاراق، دیگر سرکردهلر ده، خصوصیله، آفشینه تابع اولان عرب عجیف بن عنبسه ده حسد دوغوروردو؛ عجیف ایسه خلیفه معتصمین قارداشی اوغلو عباس بن مامونلا، سرکردهلردن عمر ابن ابراه الفرغانی و محمد کوتاهلا، هابئله حارث السمرقندی آدلی بیریسی ایله خلیفه نی و آفشینی اؤلدورمک مقصدیله قصد دوزلتمیشدیلر. لاکین قصدین اوستو آچیلدی. خلیفه عباسی آفشینه وئردی، او دا عباسی آج ساخلاییب اؤلدوردو. عمر الفرغانینی دؤیه-دؤیه اؤلدوردولر. عجیف ابن عنبسه زینداندا اؤلدو. خلیفه اؤز قارداشینین بوتون آرواد و اوشاقلارینی محو ائتدی. آفشینین نفوذو داها دا آرتدی، لاکین ایکی ایلدن سونرا اونون تنزولو باشلاندی.
40/839-جی ایلده آفشین خلیفهنین شخصی اوردوسونون باشچیسی وظیفهسیندن کنار ائدیلدی، 840-جی ایل سئنتیابرین7-ده ایسه خلیفهنین امری ایله حبس ائدیلدی.
آفشینین حبس ائدیلمهسینین سببی بو ایدی. آفشین آذربایجان، آران و ائرمنیستاندا خلیفهنین جانیشینی اولاراق توپلادیغی ثروت و قیمتلی اشیانی، هابئله بابکله موحاربه زامانی اله کئچیردیگی هر شئیی خیلافت اراضیسینده ساخلاماییب، معتبر آداملاری گیزلیجه اوسروشانایا گؤندریردی. ثروت دولو کاروانلار تبریستان یولو ایله گؤندریلیردی. آفشینله شخصی غرضی اولان عبدالله ابن طاهر ایسه بو بارهده خلیفهیه معلومات وئریردی. معتصم، عبدالله ابن طاهره امر ائتدی کی، اطرافلی کشفیاتلا مشغول اولوب آفشینین گیزلی ایش لرینین اوستونو آچسین.
بیر گون آفشین همیشه کی کیمی، بیر دسته اؤز آدامینی مین دینار و یا داها آرتیق پوللا اوسروشانایا گؤندردی. اونلار پولو اؤز قورشاقلارینا تیکمیشدیلر. نیشابور یاخینلیغیندا عبدالله بن طاهر اونلاری توتدو. او، آداملارین اوستونو آختاریب پولو تاپاندان سونرا ماراقلاندی کی، بو قدر بؤیوک مبلغ هارادان اونلارین الینه کئچمیشدیر. اونلار جاواب وئردیلر کی، پول آفشینیندیر. عبدالله آلدیغی پولو اؤز قوشونونا پایلادی و بو خصوصدا خلیفهیه و آفشینه خبر وئردی. آفشینه یازدی کی، توتولان آداملارین سؤزونه اینانمیر. عبداللهین حرکتیندن غضبلنن آفشین اونا جاواب وئردی کی، "اونون پولو ایله امیر المؤمنین پولو عینی شئیدیر و خواهیش ائتدی کی، آداملاری بوراخسین تا اونلار اوسروشانایا گئده بیلسینلر. عبدالله بن طاهر اونلاری آزاد ائتدی، اونلار دا چیخیب گئتدیلر". بو حادثه آفشین ایله عبدالله بن طاهر آراسینداکی عداوتی داها دا درینلشدیردی؛ اودور کی، عبدالله گیزلیجه آفشینین ایشلرینه داها دقتله گؤز قویماغا باشلادی.
خلیفهنین شوبههسینی دوغوران آفشین خلیفهنین سویوق یاناشدیغینی گؤروردو، لاکین اؤزونون نه ائدجگینی بیلمیردی. او، خیلافتدن قاچماغی قرارا آلدی. اؤز ساراییندا، سال ایچینده چای و دنیزدن کئچمک اوچون دری تولوقلار حاضیرلادی. آفشین ایستییردی خلیفه و اونون سرکردهلرینین باشلاری قاریشدیغی بیر گونده موصولا قاچسین، تولوقلا زاب چایینی کئچیب آذربایجانا چاتسین، اورادان دا دنیز یولو ایله خزرلرین یانینا گئتسین. بو پلانی حیاتا کئچیرمک چوخ چتین اولدو. اوندا آفشین بو قرارا گلدی کی، خلیفه نی و سرکردهلری کئف مجلیسینه دعوت ائدیب، اونلاری زهرلهسین، سونرا دا قاچسین. او، خزرلرین اؤلکهسیندن دایروی یوللا تورکلرین اؤلکهسیندن کئچیب اوسروشانایا چاتماق فیکرینده ایدی.
لاکین آفشینین نیتی باش توتمادی، چونکی سرکردهلردن بیری واجین الاوسروشانی اونون پلانینی بَیَنمهدی. آفشین اونو توتوب یوخ ائتمک قرارینا گلنده، واجین آتین اوستونه سیچراییب دوز خلیفهنین سارایینا چاپدی. ایتاح اونو خلیفهنین یانینا بوراخمادی، چونکی خلیفه یاتمیشدی. واجین گؤروش اوچون تاکید ائتمهیه باشلادیسا، یالنیز سحر خلیفه طرفیندن قبول اولوندو و آفشینین بوتون سیرلرینی آچیب اونا دئدی. خلیفه آفشینی چاغیرتدیردی و امر ائتدی کی، اونو جؤوسَک ایقامتگاهیندا ایچری لعل ("میرواری") حبسخاناسینا سالسینلار؛ سونرالار بو یئر “آفشینین حبسخاناسی” آدلانماغا باشلادی.
آردی وار ...
۶ بالیق لار (حوت) ۱۳۹۰